Η ηδονή της Τραγωδίας

Γράφει η Δρ. Έλσα Νικολαΐδου

«Η Τραγωδία δεν είναι μίμηση ανθρώπων αλλά πράξεων και ζωής και ευδαιμονίας και κακοδαιμονίας» Αριστοτέλης, Ποιητική 1450a16-17 

Στην Ποιητική ο Αριστοτέλης δεν δείχνει λιγότερο ενδιαφέρον για το αντικείμενό του από ό,τι στα φυσικά του έργα. Στο εργώδες εγχείρημά του, παραθέτει αποσπάσματα από δεκάδες έργα, κρίνει ήρωες και συγγραφείς, για να τολμήσει εν τέλει να αποφανθεί για το καλύτερο λογοτεχνικό είδος. Ο φιλόσοφος πρώτος θα ασχοληθεί ενδελεχώς με το ζήτημα της Τραγωδίας και του έπους στην προσπάθεια του να συστήσει σε ποιητές και στο κοινό τα χαρακτηριστικά τους, ώστε να αξιολογήσει τα έργα. Ωστόσο, δεν είναι μόνο αυτός ο σκοπός του. 

Η ποίηση για τον Αριστοτέλη -είτε πρόκειται για κείμενο είτε για θεατρική παράσταση- πρέπει να εξυπηρετεί τον δικό της στόχο, όπως φαίνεται εξάλλου και από τον ορισμό της. Ο θεατής, ακόμη και ο ακροατής ή αναγνώστης -γιατί ο Αριστοτέλης δεν στηρίζει την επιτυχία ενός έργου στη σκηνογραφία, αλλά στην απόδοση του μύθου από τον ποιητή- πρέπει να φτάσει στην πολυπόθητη «κάθαρση» μέσω του ελέους και του φόβου. Αυτή είναι και η ηδονή που αποκομίζει ο θεατής από την Τραγωδία, η «οικεία ηδονή» που αναμένουμε από ένα έργο αυτού του είδους. 

Ο Αριστοτέλης εξηγεί: «Όσοι λοιπόν προετοιμάζουν με το θέαμα μόνο κάτι τερατώδες και όχι κάτι φοβερό δεν έχουν σχέση με την Τραγωδία. Γιατί δεν πρέπει να επιζητούμε οποιαδήποτε ηδονή από την Τραγωδία αλλά μόνο τη δική της (οὐ γὰρ πᾶσαν δεῖ ζητεῖν ἡδονὴν ἀπὸ τραγῳδίας ἀλλὰ τὴν οἰκείαν). Επειδή ο ποιητής πρέπει να προετοιμάζει την ηδονή (ἡδονὴν παρασκευάζειν) με τη μίμηση μέσω του ελέους και του φόβου, είναι φανερό ότι αυτό συμβαίνει μέσα στα πράγματα. Ας ξεκινήσουμε τότε από το ποια συμβάντα φαίνονται δεινά ή ποια οικτρά» Αριστοτέλης, Ποιητική 1453b8-14

Το κριτήριο της «οικείας ηδονής» είναι εκείνο που διακρίνει την καλή από την κακή Τραγωδία. Σκοπός είναι ο θεατής να αισθανθεί ουσιαστικά το συναίσθημα του ελέους (απέναντι στον ήρωα για τα παθήματά του) και του φόβου (για τα ίδια δεινά που θα μπορούσαν να συμβούν στον ίδιο). Η κάθαρση, η οικεία ηδονή της Τραγωδίας, είναι απαραίτητο συστατικό της και ο Αριστοτέλης θα υπερθεματίσει, αναλύοντας τους συνδυασμούς που θα οδηγήσουν σ’ αυτήν.

«Είναι ανάγκη επομένως ο καλός μύθος να είναι μάλλον απλός παρά διπλός, όπως ισχυρίζονται κάποιοι, και να μεταβάλλει τον ήρωα όχι σε κατάσταση ευτυχίας από αυτή της δυστυχίας, αλλά αντίθετα από την κατάσταση της ευτυχίας στη δυστυχία (ἐξ εὐτυχίας εἰς δυστυχίαν) και όχι από μοχθηρία αλλά από μεγάλο σφάλμα είτε ενός προσώπου όπως αυτά που αναφέραμε είτε κάποιου καλύτερου από εμάς παρά χειρότερου» Αριστοτέλης, Ποιητική 1453a11-16.

Πρότυπο είναι ο μύθος του Οιδίποδα και ο Αριστοτέλης δεν κρύβει τον θαυμασμό του για τον Σοφοκλή που, όσο και να συγκριθεί με τον «τραγικότερο των ποιητών», Ευριπίδη, υπερτερεί. Ο Αριστοτέλης θα υπερασπιστεί όμως και τον Ευριπίδη απέναντι στις κατηγορίες ότι τα έργα του τελειώνουν με δυστυχία: «Αυτό είναι το σωστό, όπως είπαμε» υπενθυμίζει. Η οικεία ηδονή της Τραγωδίας επιβάλλει το «δυστυχές» τέλος. Η πραγμάτευση οδηγεί στην οικεία ηδονή της Κωμωδίας (που προφανώς ο συγγραφέας πραγματεύεται στο, χαμένο, Β΄ βιβλίο της Ποιητικής) η οποία διαφέρει από εκείνη της Τραγωδίας. Εδώ έγκειται και το λάθος των Τραγικών ποιητών οι οποίοι, προσπαθώντας να εξυπηρετήσουν τις επιθυμίες των θεατών, ακολουθούν τη δομή της Κωμωδίας, συμφιλιώνοντας στην τελική έκβαση ακόμη και τους χειρότερους εχθρούς.

Ο Αριστοτέλης είναι δάσκαλος. Τα έργα του απευθύνονται κυρίως στους μαθητές του. Ως εκ τούτου, θέτει μία τελευταία απορία, ώστε να κινητοποιήσει τη σκέψη τους: «Ποια είναι καλύτερη, η μίμηση της εποποιίας ή της Τραγωδίας;». Εκείνη που μιμείται τα πάντα είναι βαρετή (φορτική). Το προσωπικό γούστο δεν αναφέρεται ποτέ ως κριτήριο. Εξάλλου, διαμορφώνεται μέσω της ορθής παιδείας, που θα διδάξει στους νέους να χαίρονται και να λυπούνται με αυτά που πρέπει («χαίρειν τε καὶ λυπεῖσθαι οἷς δεῖ» Ηθ. Νικ.1104b 11-13).

Το τελευταίο κεφάλαιο της Ποιητικής είναι αφιερωμένο στην υπεράσπιση (που καταλήγει σε υπεροχή) της Τραγωδίας έναντι του Έπους. Η ανωτερότητα της πρώτης οφείλεται κυρίως στην επίτευξη του στόχου της, δηλαδή της αισθητικής απόλαυσης. Η Τραγωδία δεν δημιουργεί τυχαία ηδονή, αλλά τη δική της (οικεία). Αισθανόμαστε ευχάριστα, όταν επέρχεται η κάθαρση. Και, μάλιστα, όταν δεν επιζητούμε την ευτυχία του ήρωα.

 *Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022

 philosophy.elsanicolaidou@gmail.com

Ο μύθος της Ευρώπης

 Ανακαλύψτε τον μύθο της Ευρώπης, της νονάς μιας ηπείρουΑυτός ο μύθος είναι για ένα όμορφο κορίτσι που απήχθη και στη συνέχεια παρασύρθηκε από τον Δία, τον αρχηγό των Θεών. Αυτή η έννοια είναι αρκετά συνηθισμένη στην ελληνική μυθολογία. Το αξιοσημείωτο είναι ότι αυτή η κοπέλα έδωσε το όνομά της σε όλη την ήπειρο της Ευρώπης. Η ιστορία της ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής από την αρχαιότητα και έχει απεικονιστεί σε πολλά αρχαία κομμάτια κεραμικών και νομισμάτων. Επιπλέον, άγγιξε τους ζωγράφους της Αναγέννησης, οι οποίοι δημιούργησαν πολλές εντυπωσιακές και εμπνευσμένες εικόνες με θέμα τον μύθο.

Αρπαγή της Ευρώπης. Μετόπη από τον ναό της Ήρας στον Σελινούντα,

6ος αι. π.Χ. Παλέρμο, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Στις μέρες μας, αυτός ο υπέροχος μύθος απεικονίζεται στο κέρμα των 2 ευρώ της Ευρωπαϊκής Ένωσης για να αποδώσει το χαρακτηριστικό στη Νονά της Ευρώπης. Η ιστορία της Ευρώπης είναι ενδιαφέρουσα και το τέλος είναι εκπληκτικά καλό, σε αντίθεση με τις συνήθεις τραγικές καταλήξεις των ελληνικών μύθων.

Η αρπαγή από τον Δία

Το όνομα της Ευρώπης αναφέρεται σε πολλά συμφραζόμενα, τα περισσότερα από τα οποία αφορούν τη θεϊκή ένωση μεταξύ μιας νεαρής κοπέλας και του Δία. Ο πιο δημοφιλής μύθος για την Ευρώπη λέει ότι ήταν κόρη του Agenor, ενός Φοίνικα βασιλιά, και αργότερα έγινε σύζυγος του Δία, του Βασιλιά των Θεών.

Σύμφωνα με τον μύθο, η Ευρώπη ήταν η επιτομή της γυναικείας ομορφιάς στη Γη. Ο Δίας την είδε κάποτε στην ακρογιαλιά της Φοινίκης να παίζει με τις φίλες της. Ήταν τόσο γοητευμένος από την ομορφιά της που την ερωτεύτηκε και ανέπτυξε έντονη επιθυμία να την έχει. Αμέσως πήρε τη μορφή λευκού ταύρου και την πλησίασε. Ο ταύρος φαινόταν υπέροχος με το λευκό του σώμα και τα κέρατα που έμοιαζαν με πετράδια. Η Ευρώπη κοίταξε το εξαιρετικό ζώο με περιέργεια και τόλμησε να το αγγίξει και αργότερα να το κρεμάσει επειδή της φαινόταν τόσο ήρεμος. Αργότερα, είχε κατά κάποιο τρόπο κίνητρο να σκαρφαλώσει στην πλάτη του.

Μόλις το έκανε, ο Δίας έτρεξε στη θάλασσα και την μετέφερε σε όλη τη διαδρομή από τη Φοινίκη μέχρι το νησί της Κρήτης. Εκεί ξαναπήρε την ανθρώπινη μορφή του και ζευγάρωσε μαζί της κάτω από ένα αειθαλές δέντρο. Αυτή ήταν η αρπαγή της Ευρώπης, η οποία αργότερα γέννησε τρεις γιους του Δία, τον Μίνωα, τον Ραδάμανθυ και τον Σαρπηδόνα.

Αυτοί οι άνδρες ήταν γνωστοί για την δικαιοσύνη τους και έγιναν οι τρεις κριτές του Κάτω Κόσμου, όταν πέθαναν. Μάλιστα, ο Μίνωας ίδρυσε την πόλη της Κνωσού και έδωσε το όνομά του σε έναν ολόκληρο πολιτισμό, τον Μινωικό πολιτισμό.

Ο Δίας αγάπησε τόσο πολύ την Ευρώπη που της πλημμύρισε με τρία ανεκτίμητα δώρα. Ο πρώτος ήταν ένας χάλκινος άνδρας, ο Τάλως, που την υπηρετούσε ως φρουρός. Ήταν ο χάλκινος γίγαντας που συνάντησαν και σκότωσαν οι Αργοναύτες στην προσπάθειά τους να βγουν στην Κρήτη. Το δεύτερο ήταν ένας σκύλος, ο Laelaps, που μπορούσε να κυνηγήσει ό,τι ήθελε. Το τελευταίο ήταν ένα ακόντιο που είχε τη δύναμη να χτυπήσει τον στόχο, όποιος κι αν ήταν αυτός. Η Ευρώπη παντρεύτηκε αργότερα έναν από τους βασιλείς της Κρήτης, τον Αστέριο, ο οποίος υιοθέτησε τους γιους της και την έκανε την πρώτη βασίλισσα της Κρήτης.

Οι φρουροί των ωκεανών, Ulli Moirasgetis

Παρουσίαση βιβλίου

Ulli Moirasgetis facebook

Οδυσσέας Ελύτης. Η ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη και επιδράσεις

 Γράφει ο Δρ Ανδρέας Σοφόκλης

Οφείλουμε σ΄ αυτόν τον μέγιστο ποιητή να αφιερώσουμε έστω λίγο χρόνο. Η ποίησή του είναι αριστούργημα που εκφράζει βαθιές γνώσεις ποιητικών τεχνικών γνωστών και άγνωστω ν.

Ο Οδυσσέας Ελύτης σεβόταν τη δύναμη των αριθμών. Πίστευε ότι οι αριθμοί κυριαρχούν στη ζωή των ανθρώπων και καθορίζουν τη μοίρα τους. Εάν μελετήσουμε σοβαρά τη γεωγραφική θέση του ελληνισμού, από τον Εύξεινο Πόντο περνώντας από όλα τα παράλια της Μικράς Ασίας, από τα νησιά, κυρίως Ελλάδα, μέχρι Ήπειρο συμπεριλαμβανομένης της Κύπρου, διαπιστώνουμε μεγάλα γιατί της ιστορικής μας πορείας, του ηρωικού στοιχείου, του αξεπέραστου του γνήσιου όρου της λεβεντιάς.

Ας επανέλθουμε, όμως, στο κυρίως θέμα, οι αριθμοί στον Μεγάλο αυτό ποιητή, εκφράζουν την πίστη, που φτάνει μέχρι τον θρησκευτικό μυστικισμό.

Ο αριθμός επτά κυριαρχεί στον Ελύτη, αυτός ο αριθμός στους αρχαίους πολιτισμούς της Ανατολής, των Βαβυλωνίων, των Ινδών, των Ιουδαίων, των Περσών, των Αιγυπτίων, υπήρξε ιερός. Αυτή η δύναμη των αριθμών και του αριθμού επτά πέρασε και στον ελληνικό ορθολογισμό.

«Η πίστη στην ιερότητα του αριθμού επτά έχει προέλευση αστρολογική, αρχικά συνδεόταν με τη λατρεία της Θεάς Σελήνης. Από τη Σελήνη πέρασε κατόπιν στη λατρεία και των άλλων θεών: Διονύσου, Ήρας, Δήμητρας και κυρίως του Απόλλωνα.», Μελέτη Ι. Καλλιτσουνάκι: «Επταδικαί  Έρευναι.

Στις αρχαίες δοξασίες έχει, συνεπώς, τις ρίζες της η ηλιακή μεταφυσική του Ποιητή και δηλώνεται ανάλογα ως λατρεία του φωτός και ως πίστη στην ιερότητα των αριθμών.

Ο αριθμός επτά κυριαρχεί στα ποιήματα μεταξύ των ετών 1935-1940, στη Συλλογή Προσανατολισμοί (1940): επτά ποιητικές συνθέσεις, χωρισμένες σε 7 ή σε 14 ή σε 21 μέρη, πολλαπλάσια του 7: «Επτά νυχτερινά επτάστιχα», Παράθυρα προς την Πέμπτη εποχή», «Ωρίων», «Διόνυσος»,  «Οι Κλεψύδρες του αγνώστου», «Αιθρίες», «Η συναυλία των γυακίνθων».

Οι «Παραλλαγές πάνω σε μιαν αχτίδα», της Συλλογής: ήλιος ο πρώτος (1943), αποτελούνται από επτά ποιήματα όσα είναι τα χρώματα του έρωτισμού: κόκκινο, πράσινο, κίτρινο, πορτοκαλί, ανοιχτό γαλάζιο, βαθύ γαλάζιο, μενεξενί, χρώματα που κυριαρχούν στη γεωγραφία, στην κουλτούρα, στην ιστορική πορεία των Ελλήνων.

Σε επτά μέρη χωρίζεται το ποίημα: «Η καλωσύνη στις λυκοποριές (1946) και το πρώτο μέρος, «Η Γένεσις» από Το Άξιον Εστί (1959).  Όπως και άλλα. Την ίδια δομή έχει και το: «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας. Το Άξιον Εστί χωρίζεται σε τρία μέρη: Γένεσις, Πάθη, Δοξαστικό, το Άσμα χωρίζεται σε δύο μέρη, που αντιστοιχούν μόνο στο δεύτερο και στο τρίτο μέρος Του Άξιον Εστί, αντίστοιχα με το Γένεσις.

Το Άσμα λειτουργεί, όπως τα δημοτικά Μοιρολόγια, συνυπάρχουν δύο σημαντικά χαρακτηριστικά, το εγκωμιαστικό και το θρηνητικό, το «ηρωικό» και το «πένθιμο». Κυριαρχούν  δύο πλαίσια, το καθ΄ ένα αναπτύσσεται σε επτά επί μέρους ενότητες. Το πρώτο αναφέρεται στην εμφάνιση των εχθρών και στον θάνατο του παλληκαριού, του Ανθυπολοχαγού της Αλβανίας-Διγενή Ακρίτα, το δεύτερο τονίζει την ήττα-φυγή των εχθρών με την Ανάσταση του Ανθυπολοχαγού-Βασίλειου Διγενή Ακρίτα στην Άνω Ιερουσαλήμ-στον Άνω Όλυμπο τον Αιώνιο, τον Αληθινό.

Ο Ελληνισμός διαχρονικώς παλεύει και μάχεται κατά των δυνάμεων του σκότους, είτε αυτές οι δυνάμεις είναι εξωτερικές, δηλαδή εχθρικές επιβουλές είτε είναι εσωτερικές δηλαδή το σαράκι της διχόνοιας που του κατατρώει τα σωθικά, δηλαδή τα νέα του βλαστάρια που αδίκως χάνονται.

Δεν ήταν μόνος του ο Ανθυπολοχαγός της Αλβανίας, σ΄ αυτή τη θυσία μαζί του, φυσικά υπήρξαν χιλιάδες άλλοι που θυσιάστηκαν στον ιερό βωμό για την ελευθερία της Ελλάδας-για την αξιοπρέπεια των Ελλήνων.

Όμως θα μπορούσαμε κατ΄ επέκταση να τον θεωρήσουμε τον μπροστάρη των νέων παιδιών που πέθαναν κατά τη διάρκεια της κατοχής, σε συμπλοκές με τους κατακτητές, από την πείνα από της κακουχίες. Ο αριθμός αυτός τρομάζει μόνο στο άκουσμα τριακοσίων χιλιάδων παιδιών.

Είναι ξεκάθαρο το γεγονός της επίδρασης του Οδυσσέα Ελύτη από τη μακραίωνη ελληνική λαϊκή παράδοση και ιστορία, όπως από σημαντικές ιστορικές περιόδους που αυτές εκφράζονται μέσα από σημαντικούς δημιουργούς του Ελληνισμού και της παγκόσμιας επίδρασής τους, όπως είναι ο Όμηρος,  ο Ρωμανός ο Μελωδός, ο Διονύσιος Σολωμός, ο Ιωάννης Μακρυγιάννης.

Συνεχιστής και προφητικός είναι ο Οδυσσέας Ελύτης, αφού ο Ανθυπολοχαγός θυσιάζεται και ξαναγεννιέται, όπως ο κύκλος της φύσης,  στα διαχρονικώς ελληνικά μέρη, από τον Εύξεινο Πόντο, μέχρι την Ήπειρο, τη Μακεδονία, τη Θράκη την Κύπρο μέχρι και σήμερα.

 Δρ. Ανδρέας Σοφόκλης

Συγγραφέας, Ερευνητής, Αρθρογράφος, Δοκιμιογράφος.