Η Αρμενική κοινότητα Κύπρου, τα ήθη και τα έθιμα των Χριστουγέννων, με τον Λουκά Χάματσο

Εμείς και ο κόσμος μας

Ο εξαίρετος δημοσιογράφος Λουκάς Χάματσος στην πολύ επιτυχημένη τηλεοπτική του εκπομπή, «Εμείς και ο κόσμος μας» στο ΡΙΚ, παρουσίασε ανήμερα των Χριστουγέννων των Αρμενίων, την ενδιαφέρουσα εκπομπή με θέμα: «Η Αρμενική κοινότητα Κύπρου, τα ήθη και τα έθιμα των Χριστουγέννων». Φιλοξένησε δυο γυναίκες Αρμενικής καταγωγής την Λόρα Μακετζιάν και την Έλση Ουντζιάν, οι οποίες μίλησαν για τα ήθη και έθιμα των Αρμενίων κατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων.Στην εισαγωγή του ο Λουκάς Χάματσος ανάμερε μεταξύ άλλων ότι: Η Αρμενική κοινότητα που έχει αιώνες παρουσίας στο νησί, τιμά με τους ανθρώπους της την ευρύτερη κοινότητα αυτού του τόπου και συνεισφέρει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο ως ένα σύνολο αυτού του λαού, αυτού του τόπου.

Παρουσίασε μέσω Skype την Αυτού Μακαριότητα τον Αρχιεπίσκοπο Αρμενίων Κύπρου Χορέν Τογραματζιάν, ο οποίος απηύθυνε τις ευχές του.

Μίλησε επίσης μέσω Skype με την πρόεδρο της Ένωσης Ελληνικών κοινοτήτων στο Ερεβάν, της Αρμενίας, Μαρίας Λαζάρεβα.

Ο Εκπρόσωπος των Αρμενίων στη Βουλή των Αντιπροσώπων κος Βαρτκές Μαχτεσιάνα αναφέρθηκε εκτενώς λέγοντας τα εξής σημαντικά: «Η σχετικά μικρή σημερινή Αρμενοκυπριακή κοινότητα ουσιαστικά αποτελείται από απογόνους των επιζώντων της Αρμενικής Γενοκτονίας και αποτελεί τμήμα της ευρύτερης Αρμενικής Διασποράς.

Ωστόσο, η αρμενική παρουσία στην Κύπρο ανάγεται στο 578 μ.Χ., κατά τη Βυζαντινή περίοδο, όταν δημιουργήθηκαν χωριά στην Κύπρο, όπως το Αρμενοχώρι και η Αρμίνου, ενώ η Αρμενική ήταν μία από τις επίσημες γλώσσες της Κύπρου κατά τη Λατινοκρατία. Αν και τα περισσότερα ίχνη τους έχουν χαθεί προ πολλού, το φημισμένο Μοναστήρι του Αγίου Μακαρίου στον Πενταδάκτυλο, ο Γοτθικός καθεδρικός ναός της Παναγίας της Τύρου ή της Τορτόζας στη Λευκωσία, καθώς και η πανέμορφη εκκλησία της Παναγίας του Καντσβώρ στην Αμμόχωστο, μαρτυρούν την παρουσία των Αρμενίων στην Κύπρο κατά τη Φραγκοκρατία, την Ενετοκρατία και την Τουρκοκρατία.

Οι Αρμένιοι που ζουν στην Κύπρο σήμερα είναι περίπου 4.000 άτομα, εκ των οποίων οι πλείστοι διαμένουν στη Λευκωσία· αρκετοί Αρμένιοι διαμένουν στη Λάρνακα και τη Λεμεσό, ενώ μικρότεροι αριθμοί διαμένουν στην Πάφο και σε κάποια χωριά. Είναι μια καλά οργανωμένη κοινότητα με Μητρόπολη στη Λευκωσία, δικές της εκκλησίες, εκπαιδευτικά ιδρύματα, οργανωμένα σύνολα, μνημεία και κοιμητήρια, καθώς επίσης και μέσα μαζικής ενημέρωσης. Επιπρόσθετα, ένα γεγονός για το οποίο είμαστε ιδιαίτερα περήφανοι.

Η σχέση των Αρμενίων με την Κύπρο και η παρουσία τους στο νησί είναι πολύ παλιά και έχει υπάρξει μια αμοιβαία οικονομική και πολιτιστική συνάφεια για πολλούς αιώνες. Οι Αρμένιοι της Κύπρου είναι μια δομημένη κοινότητα με μακρά ιστορία και η παρουσία τους έχει εμπλουτίσει το νησί με αρκετούς τρόπους· αποτελούν αναγνωρισμένη μειονότητα με τη δική της γλώσσα, σχολεία, εκκλησίες, κοιμητήρια, μνημεία, μέσα ενημέρωσης, κοινωνικούς φορείς, έθιμα, παραδόσεις και πολιτιστική ζωή.

Κατά τα τελευταία 55-60 χρόνια, ο αριθμός των Αρμενίων της Κύπρου έχει μειωθεί λόγω μεταναστεύσεων σε άλλες χώρες και ενσωμάτωση στην ευρύτερη κυπριακή κοινωνία, συμπεριλαμβανομένων μεικτών γάμων· ο αριθμός της σήμερα είναι μικρότερος απ' ό,τι ήταν πριν από 80 ή 90 χρόνια πριν. Από οικονομική άποψη, οι Αρμενοκύπριοι έχουν την τάση να είναι αυτοεργοδοτούμενοι επιχειρηματίες/έμποροι, επαγγελματίες και τεχνίτες.

Παρά το σχετικά μικρό αριθμό Αρμενίων που ζουν στην Κύπρο, η Αρμενοκυπριακή κοινότητα είχε σημαντικό αντίκτυπο στην Αρμενική Διασπορά και το αρμενικό έθνος γενικότερα: κατά το Μεσαίωνα, η Κύπρος είχε μια εκτεταμένη σύνδεση με το Αρμενικό Βασίλειο της Κιλικίας, ενώ η Μονή του Καντσβώρ είχε σημαντική παρουσία στην Αμμόχωστο· κατά την Τουρκοκρατία, η Εκκλησία της Παρθένου Μαρίας και το Αρμενομονάστηρο ήταν μεγαλοπρεπή.

Το καμάρι της Αρμενικής κοινότητας, το Μελκονιάν εκπαιδευτικό Αρμενικό ίδρυμα στη Λευκωσία, ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά κέντρα των Αρμενίων της διασποράς που ιδρύθηκε το 1926, με τεράστια προσφορά στην εκπαίδευση, τις τέχνες και τον πολιτισμό, δυστυχώς έκλεισε το 2005. Τα δύο ιστορικά κτίρια, η έπαυλης, το μνημείο και το ιστορικό αλσύλλιο – χαρακτηρίζονται διατηρητέα και «ειδικού αρχιτεκτονικού, ιστορικού και κοινωνικού χαρακτήρα και φυσικής καλλονής».

Ο Αρμενομαχαλλάς - Γυναικείες αναμνήσεις

                     1927 Απόφοιτοι της Σχολής Μελικιάν

Γράφει από τη Λευκωσία ο

Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας 

katoomba@cytanet.com.cy

Μέχρι το Δεκέμβριο του 1963, στην εντός των τειχών Λευκωσία υπήρχε η αρμενική συνοικία, που θα μπορούσαμε να την καθορίσουμε ως εξής: βορείως της Πύλης Πάφου, ανατολικά της τάφρου, νότια της φουντάνας της οδού Ζεχρά και δυτικά της νοητής γραμμής που σχημάτιζε η προέκταση της οδού Αθανάσιου Διάκου προς τον προμαχώνα Μούλα. Αν και η πλειοψηφία των κατοίκων ήσαν Αρμενοκύπριοι, ο Αρμενομαχαλλάς κάθε άλλο παρά μονόχρωμος ήταν, αφού εκεί κατοικούσαν επίσης αρκετοί Τουρκοκύπριοι, καθώς και μερικοί Ελληνοκύπριοι, Μαρωνιτοκύπριοι, Λατινοκύπριοι και Βρετανοί. Μάλιστα δε, μέχρι τα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, η περιοχή ήταν γνωστή και ως Φραγκομαχαλλάς· αργότερα μοιράστηκε ανάμεσα στις ενορίες Καραμάν Ζατέ και Αράπ Αχμέτ.

Ένα πρωινό του Μάρτη συναντήθηκα με πέντε Αρμενοκύπριες (Αναχίτ Εσκιτζιάν, Ρόζμαρι Ζιαμγκοτσιάν, Σιρβάρτ Κουγιουμτζιάν, Έλση Ουτιτζιάν, Αννίκ Τουριάν), οι οποίες μου διηγήθηκαν τις νοσταλγικές τους αναμνήσεις από τον πολύχρωμο, πολύγλωσσο, πολυεθνικό και γεμάτο μυρωδιές Αρμενομαχαλλά.

«Πώς ήταν η ζωή για τους Αρμένιους στον Αρμενομαχαλλά»; Από αυτή την ερώτηση οδηγηθήκαμε σε όλα τ’ άλλα. «Ξυπνούσαμε το πρωί με το άκουσμα της καμπάνας της εκκλησίας μας» λέει η κα Σιρβάρτ «οι μεγάλοι πήγαιναν στις δουλειές τους, ενώ εμείς πριν πάμε σχολείο περνούσαμε από την εκκλησία, όπου ανάβαμε κερί στη θαυματουργή εικόνα του Αγίου Γεωργίου, στην οποία έκαναν τάματα και οι Ελληνοκύπριοι». Εδώ παρεμβαίνει η κα Έλση: «Μέναμε στο σχολείο μέχρι τις 12:30, πηγαίναμε σπίτι μέχρι τις 2 και μετά ξανά στο σχολείο μέχρι τις 4». Τι έκαναν οι γυναίκες που έμεναν στο σπίτι; Η κα Αννίκ χαμογελαστά μου απαντά «τις καθημερινές δουλειές γιε μου: κέντημα, μαγείρεμα, πλύμα, καθάρισμα κτλ».

Με εξαίρεση την κα Έλση, της οποίας η μητέρα ήταν ντόπια Αρμένισσα, των άλλων οι οικογένειες ήσαν πρόσφυγες της Γενοκτονίας, γι’ αυτό και συνήθως ενοικίαζαν τα σπίτια στα οποία έμεναν. «Το μαγείρεμα γινόταν με πετρέλαιο, όχι γκάζι» θυμάται η κα Σιρβάρτ, ενώ η κα Αννίκ θυμάται πως «το ηλεκτρικό ρεύμα μπήκε στα σπίτια γύρω στο 1935 και αυτό μόνο για φωτισμό…». Καθώς το ψυγείο ήταν μια πολυτέλεια, τα φαγητά φυλάσσονταν σε μια αρμαρόλλα με σύρματα και το κρέας αγοραζόταν το Σάββατο το απόγευμα. Το φαΐ και τα γλυκά ήταν πλούσια, ενώ κάθε σπίτι που είχε γιορτή πρόσφερε και στους γείτονες. Οι κυρίες λένε πως τα πλείστα αρμένικα φαγητά είναι παρόμοια με τα κυπριακά, με κύρια διαφορά τον τρόπο παρασκευής τους.

Η κα Έλση, της οποίας το σπίτι βρισκόταν στην οδό Τανζιμάτ, αντικρύζοντας την τάφρο, κάνει ιδιαίτερη αναφορά στο μικρό δάσος του προμαχώνα Ρόκκας, το επονομαζόμενο «αντάρ», από την αρμενική λέξη για το δάσος. Η κα Ρόζμαρι θυμάται ότι «πηγαίναμε εκεί μετά το σχολείο και τα σαββατοκυρίακα για να ξεκουραστούμε», ενώ η κα Αναχίτ και η κα Έλση θυμούνται τα μικρά πικνίκ που έκαναν εκεί με το σχολείο. Οι κυρίες θυμούνται ότι περπατώντας στις γειτονιές άκουγες σχεδόν παντού Αρμένικα, κάτι που σήμερα δεν συμβαίνει, αφού οι Αρμενοκύπριοι είναι διασκορπισμένοι στη Λευκωσία. Και εγώ θυμάμαι, από συνομιλίες που είχα παλαιότερα με τον αγαπητό φίλο και τέως Διευθυντή των Αρμενικών Σχολείων Ναρέκ, κο Αρτίν Αϊβαζιάν, ότι ακόμη και ο Ελληνοκύπριος μπακάλης της οδού Βικτωρίας, ο κύριος Κώστας, είχε μάθει Αρμένικα…

Οι κυρίες θυμούνται επίσης τους αρμενοκυπριακούς συλλόγους: η Αρμενική Λέσχη (ιδρύθηκε το 1902) είχε μέλη κυρίως ντόπιους Αρμένιους· το AGBU, που απόκτησε οίκημα το 1957, ήταν υπέρ της Σοβιετικής Αρμενίας· ο βραχύβιος, αλλά δραστήριος, Σύνδεσμος Φίλων της Αρμενίας (Paregamats, 1944-1948)· κυρίως, όμως, η AΥMA, που ιδρύθηκε το 1934 και έκτοτε αποτελεί το επίκεντρο της αρμενοκυπριακής κοινωνικής ζωής, διοργανώνοντας πληθώρα κοινωνικών, αθλητικών και ψυχαγωγικών εκδηλώσεων. Η κα Αννίκ μας υπενθυμίζει ότι το Χαμαζκαΐν (ιδρύθηκε το 1949), που σήμερα δραστηριοποιείται στο χώρο της AYMA, μεταξύ 1938-1949 αποτελούσε ξεχωριστό γυναικείο σύλλογο με την επωνυμία Ένωση Αρμενίδων Κιλικίας. Η κα Σιρβάρτ προσθέτει το Σώμα Αρμένιων Φιλόπτωχων της εκκλησίας, που ιδρύθηκε περί το 1945.

Ιστορικά και άλλα στοιχεία

Ο αγαπητός φίλος Τζων Ματοσιάν, Αρμενοκύπριος δικηγόρος που ζει από το 1973 στο Λονδίνο, έχει γράψει το υπέροχο βιβλίο «My father’s house, an Armenian boyhood in Nicosia» (2005), στο οποίο καταγράφεται ο αρμενοκυπριακός μικρόκοσμος της Λευκωσίας και το οποίο μπορεί να προμηθευτεί κάποιος από το βιβλιοπωλείο Moufflon. Πιο κάτω είναι λίγα λόγια που μου έγραψε ο ίδιος, με ευκαιρία το άρθρο αυτό:

«Η μικρή μας κοινότητα αποτελείτο από τους παλιούς ντόπιους Αρμένιους και τους πρόσφυγες από τη Γενοκτονία… Η ενορία μας έγινε αρμενική περί το 1567, όταν οι Βενετοί συμμάζεψαν τα τείχη της Λευκωσίας και σχεδόν 400 χρόνια μετά, το 1963, οι απόγονοι των Οθωμανών μας έδιωξαν. Εντυπωσιακή ήταν η διαστρωμάτωση: λόγιοι, οδοντίατροι, εργάτες, καθρεφτάδες, δικηγόροι, καπελούδες, έμποροι, οδηγοί ταξί, μουσικοί, μάγειροι, φωτογράφοι κτλ. Κοιτάζοντας πίσω, θυμάμαι πόσο γραφικοί άνθρωποι ήταν και διερωτώμαι πόσο τα παλιά τραύματα της Γενοκτονίας συνεισέφεραν στην ευθυμία τους…».

«Η αρμενοκυπριακή ζωή περιστρεφόταν γύρω από την εκκλησία της Παναγίας στην οδό Βικτωρίας, που κτίστηκε το 1308 ως βενεδικτινό αββαείο, γι’ αυτό και εκεί υπήρχαν μαγευτικές ταφόπλακες των σταυροφόρων… Στις αναμνήσεις μου ξεχωρίζουν οι φωνές των πλανόδιων πωλητών, η φλυαρία των νοικοκυρών από τις ανοιχτές πόρτες και τα κουρασμένα αυτοκίνητα που δυσκολεύονταν να περάσουν από τα στενά δρομάκια… Η ίδια η οδός Βικτωρίας ξεκινούσε από τη λατινική εκκλησία, ύστερα συναντούσαμε την αρμενορθόδοξη εκκλησία, ενώ στο τέρμα βρισκόταν το τέμενος του Αράπ Αχμέτ· στην προέκτασή της ήταν η Αρμενική Ευαγγελική εκκλησία. Κάποτε η φωνή του παπά, του πάστορα και του μουεζίνη αλληλοκαλύπτονταν…».

«Ο Αρμενομαχαλλάς ήταν γεμάτος με σπίτια που είχαν οθωμανικά κιόσκια με τα χαρακτηριστικά παραθυρόφυλλα, με λίγα πεζοδρόμια και ακόμη λιγότερα δέντρα, ενώ στους φανοστάτες θυμάμαι που ήταν αναρτημένες οι αναγγελίες κηδειών. Τα σπίτια μας είχαν μυστικούς κήπους (εσωτερική αυλή). Ο δρόμος μου, η οδός Τανζιμάτ, ήταν ένας μεικτός δρόμος (Αρμενοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι) με σπίτια από πουρόπετρα, όπου εκτός από τις αξιοπρεπείς οικογένειες διέμεναν και κάποιες κοκκινοβαμμένες γυναίκες της νύχτας…».

Επίλογος

Κάπως έτσι ήταν η ζωή στον Αρμενομαχαλλά, την όμορφη αυτή γειτονιά της παλιάς Λευκωσίας. «Ήταν πολύ διαφορετικά από τη σημερινή μας ζωή» λέει η κα Ρόζμαρι. Η ξεγνοιασιά αυτή διακόπηκε για πάντα, όταν κατά την τουρκοκυπριακή ανταρσία του 1963-1964, 231 αρμενοκυπριακές οικογένειες κατέστησαν τουρκόπληκτες. Μερικές οικογένειες κατέφυγαν για 2-3 μέρες στο χώρο του σχολείου Μελικιάν-Ουζουνιάν και της εκκλησίας της Παναγίας, μέχρι που καταλήφθηκαν και αυτοί οι χώροι, ενώ άλλες οικογένειες διέμειναν για μεγαλύτερο διάστημα στο χώρο του Εκπαιδευτικού Ινστιτούτου Μελκονιάν. «Εμείς οι πρόσκοποι τους φτιάξαμε προσωρινά αντίσκηνα» θυμάται ο γνωστός ζωγράφος και αρχιτέκτονας Τζων Γκεβεριάν, μαθητής τότε στο Μελκονιάν.

Μετά τη μερική άρση των περιορισμών στη διακίνηση από το κατοχικό καθεστώς, τον Απρίλιο του 2003, η κα Σιρβάρτ και η κα Ρόζμαρι επισκέφθηκαν το σπίτι τους σχεδόν αμέσως. Η κα Αναχίτ το επισκέφθηκε όταν πήγε μαζί με το Μητροπολίτη για να δουν την εκκλησία. Η κα Αννίκ δεν έχει πάει ακόμη, αλλά θα ήθελε να δει το σπίτι της και το μαγαζί της οικογένειας. Η κα Έλση δηλώνει: «δεν θέλω να πάω εκεί, να δω το σπίτι μου παραμελημένο, αφρόντιστο και χαλαμάντουρο». Τον Οκτώβριο του 2010 συγκινήθηκε έντονα όταν της έδωσα δύο φωτογραφίες του σπιτιού της, μια παλιά και μια καινούργια και σχολίασε την κακή κατάσταση της εξώπορτας.

Οι πλείστοι Αρμενοκύπριοι εκφράζουν τη λύπη τους για τα όσα συνέβηκαν την περίοδο 1963-1964. Θα ήθελαν να ξαναδούν να λειτουργεί η εκκλησία της Παναγίας (από τον Οκτώβριο του 2009 αναστηλώνεται από το UNDP), δηλώνουν ότι «πεθυμούμε τους γείτονές μας», αλλά ταυτόχρονα αναγνωρίζουν, με θλίψη και με σφίξιμο της καρδιάς, πως οι εποχές εκείνες έχουν περάσει ανεπιστρεπτί…

Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας

katoomba@cytanet.com.cy

Η Αρμένικη εκπαίδευση

Γράφει ο

Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας

Από τη Λευκωσία

katoomba@cytanet.com.cy

Το αρχαιότερο αρμενικό σχολείο στην Κύπρο ίδρυσε το 1870 στη Λευκωσία ο νεοαφιχθείς Αρχιμανδρίτης Βαρτάν Μαμιγκονιάν, το οποίο ανακαίνισε το 1886 ο ιερέας ντερ Χοβαννές Σιαχινιάν και το ονόμασε Αρρεναγωγείο Vartanants, ενώ το 1902 ο Μητροπολίτης Πετρός Σαρατζιάν ανήγειρε το Παρθεναγωγείο Shoushanian. Μεταξύ 1897-1904 λειτουργούσε το Εθνικό Εκπαιδευτικό Ορφανοτροφείο, που ίδρυσε ο Βαχάν Κιουρκτζιάν (Παγκουράν) για τα ορφανά των χαμιτικών σφαγών· περισσότερα στο τεύχος Ιανουαρίου 2010. Μεταξύ 1900-1905 οι κόρες του Ευαγγελικού αιδ. Χοβαννές Σαρκισιάν, Ρακέλ και Ωσαννά, λειτουργούσαν στη Λευκωσία ένα αρμενικό νηπιαγωγείο.

Με το θάνατο του μεγάλου γαιοκτήμονα Αρτίν Μπέη Μελικιάν (1858-1921), τα παιδιά του Ντικράν, Μελίκ, Χαϊραπέτ και Μαρή ανήγειραν αμέσως - όπως όρισε στη διαθήκη του - το μεικτό Εθνικό Σχολείο Μελικιάν. Αρχικά θεωρήθηκε πολύ μεγάλο, αλλά ένα μόλις χρόνο μετά ήταν γεμάτο από Αρμενόπαιδα της Γενοκτονίας. Μεταξύ 1924-1926 κτίστηκε το Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Μελκονιάν στην Αγλαντζιά, με τη γενναιόδωρη και φιλάνθρωπη δωρεά των αδελφών Κρικόρ και Καραμπέτ Μελκονιάν. Αρχικά (1926-1940) υπήρξε ορφανοτροφείο για τα παιδιά της Γενοκτονίας, τα οποία φύτεψαν τα δέντρα μπροστά από το σχολείο, ενώ στη συνέχεια (1934-2005) λειτουργούσε ως δευτεροβάθμιο σχολείο με οικοτροφείο. «Ένα νησί μέσα σε ένα νησί», το Μελκονιάν επηρέασε την κοινότητα με πολλαπλούς τρόπους και έχαιρε διεθνούς φήμης, φάρος ελπίδας και πολιτισμού για τον απανταχού αρμενισμό και την αρμενοφωνία· περισσότερα στο τεύχος Ιουλίου 2009.

Πίσω στην οδό Βικτωρίας, ο επιχειρηματίας Ντικράν Ουζουνιάν (1870-1957) και η σύζυγός του Τουμά ανήγειραν το Εθνικό Σχολείο Ουζουνιάν το 1938, στο χώρο του αρρεναγωγείου. Αν και διατήρησαν ξεχωριστές ονομασίες μέχρι το 1950, στο Ουζουνιάν διδάσκονταν οι πρώτες τέσσερις τάξεις, ενώ στο Μελικιάν οι υπόλοιπες. Ο αρχιτέκτονας των δύο κτιρίων ήταν μάλλον ο Καρό Μπαλιάν, που σχεδίασε και το Μελκονιάν. Το νηπιαγωγείο στεγαζόταν σε ένα δωμάτιο δίπλα από τη Μητρόπολη, μέχρι που το 1950 κτίστηκε κτίριο στη θέση του παρθεναγωγείου, με έσοδα από σχολικές εκδηλώσεις. Αρχικά υπήρχαν 10 τάξεις (4 νηπιαγωγείο, 6 Δημοτικό), που το 1941 έγιναν 1+9, αφού περιλαμβάναν και ημιγυμνασιακή εκπαίδευση· το 1955 καθιερώθηκαν οι 9 τάξεις (2+7), ενώ από φέτος ισχύει η νέα αρίθμηση (προηγουμένως η 1^η τάξη ήταν η προδημοτική).

Αφού καταλήφθηκε το σύμπλεγμα της οδού Βικτωρίας από εξτρεμιστές Τουρκοκύπριους το 1963-1964, για περίπου ένα μήνα δεν έγιναν μαθήματα· στη συνέχεια, το σχολείο στεγάστηκε στο Παρθεναγωγείο Μιτσή στη Λεωφόρο Μακαρίου, μέχρι τον Ιούλιο του 1964. Μεταξύ Σεπτεμβρίου 1964 και Ιουλίου 1972 στεγαζόταν σε δύο προκατασκευασμένα κτίσματα στο χώρο του Μελκονιάν, ανάμεσα στο κτίριο των καθηγητών και το γήπεδο. Λόγω του βομβαρδισμού του κοιτώνα των αγοριών τον Ιούλιο του 1974, τα κτίσματα χρησιμοποιήθηκαν ως hovots (καταφύγιο) μέχρι τον Ιανουάριο του 1975. Μεταξύ 1976-1988 εκεί στεγαζόταν το AGBU: όταν μεταφέρθηκε στην έπαυλη του διευθυντή, τα κτίσματα κατεδαφίστηκαν διότι άλλαξε η κατεύθυνση του γηπέδου.

Χάρη στον Εκπρόσωπο Δρ. Αντρανίκ Λ. Αστζιάν, τα σημερινά κτίρια κτίστηκαν μεταξύ 1971-1972 από το Υπουργείο Παιδείας, με αρχιτέκτονα τον Πεύκιο Γεωργιάδη, σε γη που παραχώρησε ως εμπίστευμα στις 31/08/1966 ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’, μετά από αίτημα του Εκπροσώπου Μπερτζ Τιλμπιάν. Τα εγκαίνια τέλεσε στις 12/11/1972 ο Πρόεδρος Μακάριος, στην παρουσία του Καθόλικου (Πατριάρχη) της Κιλικίας Χορέν Α’. Ως χειρονομία αλληλεγγύης, στις 10/12/1979 η οδός Κύκλωπος μετονομάστηκε σε Αρμενίας· χάρη στον Εκπρόσωπο Αράμ Καλαϊτζιάν, δόθηκε τίτλος πλήρους ιδιοκτησίας στην Αρμενική Εκκλησία στις 31/03/1983. Στον ίδιο χώρο κτίστηκαν η εκκλησία (1976-1981), η Μητρόπολη (1982-1983) και το Μνημείο της Γενοκτονίας (1990-1992). Η νέα αίθουσα εκδηλώσεων κτίστηκε μεταξύ Σεπτεμβρίου 2008 και Φεβρουαρίου 2010 από τις Τεχνικές Υπηρεσίες του ΥΠΠ, με αρχιτέκτονα την Ιωάννα Χρίστου. Μεταξύ Ιανουαρίου και Σεπτεμβρίου 2010 έγινε πλήρης ανακαίνιση του σχολείου.

 

Στη Λάρνακα, το πρώτο αρμενικό σχολείο λειτούργησε το 1909 με τη δνίς Ρεβέκκα Κομιτασιάν. Σύντομα το επισκέφθηκε ο Επίσκοπος Αδάνων, Μουσέγ Σεροπιάν, που εξασφάλισε £32 από το AGBU και με πίστωση £60 ιδρύθηκε το Σχολείο Moushegian, στα βόρεια της εκκλησιάς· το 1917 η δνις Χανεμή Εραμιάν έκτισε άλλο δωμάτιο στα νότια της εκκλησίας. Όταν ήρθε το μεγάλο κύμα προσφύγων (1919-1922) αποδείχθηκαν πολύ μικρά, κι έτσι οι Λατίνοι αδελφοί παραχώρησαν χώρο στο Terra Santa· το 1922-1923 λειτούργησαν δικά τους σχολεία οι Χαρουτιούν Καλαϊτζιάν, δνις Βερκίν Απατζιάν και η Προτεστάντισσα κα Σατενίκ Ντερντεριάν. Το 1923, με ενίσχυση από τη Φιλομορφωτική Ένωση Αδάνων (Adanayi Ousoumnasirats Mioutiun) του Watertown, £80 από τη Μητρόπολη και £100 από δίδακτρα, κτίστηκε το Εθνικό Αρμενικό Σχολείο, δίπλα στην εκκλησία, του οποίου το δεύτερο όροφο δώρισε ο αείμνηστος Καραμπέτ Μελκονιάν. Χάρη στον Εκπρόσωπο Αράμ Καλαϊτζιάν, οι Τεχνικές Υπηρεσίες του ΥΠΠ, με αρχιτέκτονα την Ανδρούλλα Δημητρίου, ανήγειραν το νέο κτίριο μεταξύ 1993-1995, που εγκαινίασε στις 18/05/1996 ο Πρόεδρος Γλαύκος Κληρίδης. Το παλαιό κτίριο, η αυλή του οποίου είχε στεγάσει αρκετούς Αρμένιους πρόσφυγες από το Λίβανο, κατεδαφίστηκε το 2007. Τον Οκτώβριο του 2009 το Ίδρυμα Καλαϊτζιάν δώρισε τον εξοπλισμό της παιδικής χαράς.

 * * * * *

Το πρώτο αρμενικό σχολείο στη Λεμεσό λειτούργησε το 1928, με πρωτοβουλία του Αρχιεπισκόπου Πετρός Σαρατζιάν, στο σπίτι της Siranoush Avedikian στην οδό Ζήνας Κάνθερ. Αφού ανεγέρθηκε η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου (1939-1940), τα μαθήματα διεξάγονταν μέσα στην εκκλησία. Το 1951, με δαπάνη της Μητρόπολης, φροντίδα του ιερέα der Shahe Semerdjian και μια δωρεά του εξ Αιθιοπίας Roupen Babigian, κτίστηκε το αρχικό κτίριο του Hay Azkayin Varjaran (Εθνικό Αρμενικό Σχολείο) δίπλα από την εκκλησία, το οποίο εγκαινιάστηκε στις 17/11/1951. Το 1954, με έρανο της νεολαίας, το κτίριο επεκτάθηκε και όλα τα μαθήματα γίνονταν σε αυτό. Μεταξύ 1995-1996 οι Τεχνικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού (ΥΠΠ) έκτισαν ένα λυόμενο στα ανατολικά του σχολείου για το νηπιαγωγείο. Μεταξύ Αυγούστου 2006 και Νοεμβρίου 2007 το σχολείο λειτουργούσε σε ένα σπίτι στην οδό Φιλοκτήτη 2, αφού τότε οι Τεχνικές Υπηρεσίες του ΥΠΠ ανήγειραν το καινούργιο κτίριο, με αρχιτέκτονα τον Άριστο Χριστοδουλίδη· εγκαινιάστηκε στις 5/11/2008 από τον Πρόεδρο Δημήτρη Χριστόφια. Στις αρχές του 2008 ο Κεβόρκ ντερ Καραμπετιάν δώρισε τον εξοπλισμό παιγνιδιών.

* * * * *

Το 1972, όλα τα Αρμενικά Δημοτικά Σχολεία τέθηκαν υπό ενιαία διεύθυνση, υπό τους Χαρουτιούν Μανουκιάν (1972-1973), Σαρκίς Αβεντισιάν (1973-1975), Βαρτάν Ταστζιάν (1975-2001), Αρτίν Αϊβαζιάν (2001-2009) και Βέρα Ταχμαζιάν (2009-     ) και ονομάστηκαν Nareg Azkayin Varjaran (Εθνικό Σχολείο Ναρέκ), εις μνήμην του Αγίου Γρηγόριου του Ναρεκηνσίου (951-1003), μεγάλου μοναχού, ποιητή, φιλόσοφου και θεολόγου, του οποίου το αμμολίθινο άγαλμα - έργο του γλύπτη Levon Tokmadjian (1991) - βρίσκεται μπροστά από την είσοδο του σχολείου της Λευκωσίας. Από το 1991, η ονομασία τους είναι Nareg Haygagan Varjaran (Αρμενικό Σχολείο Ναρέκ). Αρχικά η Σχολική Εφορεία Αρμενικών Δημοτικών Σχολείων ήταν 5μελής και διοριζόταν από την Εθναρχία. Μεταξύ 1960-1970 ήταν 7μελής και διορίστηκε από την Ελληνική Κοινοτική Συνέλευση, μετά έγινε 9μελής, διορισμένη πλέον από το Υπουργικό Συμβούλιο, ενώ από το 1999 είναι 11μελής [Νόμος 103 (Ι)/1999]. Σήμερα ονομάζεται Σχολική Εφορεία Αρμενικών Σχολείων [Απόφαση Υπουργικού Συμβουλίου 63.224/25-01-2006], με Πρόεδρο τον έμπειρο εκπαιδευτικό Βαρτάν Ταστζιάν [Απόφαση 69.557/18-11-2009]. Ο Σύνδεσμος Γονέων εγγράφηκε με το Υπουργείο στις 20/01/2004, με βάση το Νόμο 105(Ι)/1992.

Τα Δημοτικά Σχολεία Ναρέκ είναι τρίγλωσσα (Αρμένικα, Ελληνικά, Αγγλικά). Παράλληλα με τις δραστηριότητες που καλλιεργούν την αρμενοφωνία και την αρμενογνωσία, η ύλη τους είναι αντίστοιχη με τα δημόσια σχολεία. Διαθέτουν το δικό τους έμβλημα, που σχεδίασε ο γνωστός καλλιτέχνης Βαρτάν Ταστζιάν, και το δικό τους ύμνο, που αρχικά έγραψε για το Σχολείο Μελικιάν-Ουζουνιάν στα πρώτα του χρόνια ως διευθυντής ο Setrag Guebenlian (1933-1949)· η μουσική είναι του γνωστού μουσικού Βαχάν Μπετελιάν. Σήμερα έχουν γύρω στους 25 δασκάλους και 170 μαθητές (110 Λευκωσία, 25 Λάρνακα, 35 Λεμεσός ή 125 Δημοτικό και 45 νηπιαγωγείο). Το 2005, λόγω του κλεισίματος του Μελκονιάν, ιδρύθηκε ελληνόφωνο Γυμνάσιο, με περίπου 15 καθηγητές (μόνο οι 2 επί συνεχούς βάσης) και 12 μαθητές, το οποίο καλύπτει πανομοιότυπη ύλη με τα υπόλοιπα Γυμνάσια, με επιπλέον μαθήματα αρμένικης γλώσσας, ιστορίας και θρησκευτικών.

* * * * *

Παλαιότερα υπήρχαν αρμένικα σχολεία και αλλού. Μεταξύ 1897-1914 λειτουργούσε σχολείο σε ένα δωμάτιο στο Αρμενομονάστηρο, όπου παραθέριζε και το Ορφανοτροφείο του Παγκουράν. Στα μέσα της δεκαετίας του 1920, στον οικισμό της Ατάλειας ή Αττάλου (νοτιοδυτικά της Χάρτζιας), ο Αρχιμανδρίτης Κρικόρ Μπαχλαβουνί - γνωστός ως Topal Vartabed, πιθανόν από τραυματισμό που υπέστη κατά την υπηρεσία του στην Αρμενική Λεγεώνα - δίδασκε Αρμένικα σε περίπου 10 παιδιά που ζούσαν εκεί.

Το 1928 η Tunnel Asbestos Cement Co. ίδρυσε ένα αρμενικό νηπιαγωγείο στον Αμίαντο, όπου εκεί κατοικούσαν κάποιες οικογένειες Αρμενοκυπρίων. Με δάσκαλο τον Καραμπέτ Τζαγικιάν, το σχολείο λειτουργούσε σε δικό του κτίριο μέχρι το 1948 και σε αυτό τελούνταν Λειτουργίες δύο φορές το χρόνο. Στα τέλη του 1927, η Πρεσβυτεριανή Αποστολή βοήθησε στην ίδρυση του Αρμενικού Εθνικού Σχολείου στην Αμμόχωστο, με πρώτη δασκάλα τη δνίς Χαγιαρπί Νασιμπιάν. Αρχικά το σχολείο βρισκόταν σε ένα σπίτι απέναντι από την εκκλησία της Αγίας Ζώνης· στα τέλη της δεκαετίας του 1930 μεταφέρθηκε δίπλα από τη μαρωνιτική εκκλησία, στα μέσα της δεκαετίας του 1940 στην οδό Θεμιστοκλέους, ενώ λίγο πριν το 1960 επί της οδού 28^ης Οκτωβρίου. Πριν το 1945 στα σπίτια αυτά γίνονταν Λειτουργίες δύο φορές το χρόνο, ενώ αργότερα μία φορά κάθε μήνα του χειμώνα. Η τελευταία δασκάλα ήταν η κα Μαρή ντερ Αβεντισιάν (1972-1974). Κατά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (1939-1945), λόγω της εκκένωσης, το Μελκονιάν μεταφέρθηκε στο Μαγκαραβάνκ. Αρμένικα σχολεία λειτούργησαν τότε στα χωριά Αγρός, Αναφωτία, Λεύκα, Λεύκαρα, Πεδουλάς, Περβόλια, Πρόδρομος και Σκουριώτισσα.

* * * * *

Με πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Γεβόντ Τσεμπεγιάν, ο Διευθυντής Καρμπίς Γεσσαγιάν (1949-1964) και η γυναίκα του, Αναχίτ, τα πρωινά του Σαββάτου δίδασκαν Αρμένικα στην Αρμενική Λέσχη σε Αρμενοκύπριους μαθητές που δεν φοιτούσαν στο Σχολείο Μελικιάν-Ουζουνιάν. Στους μαθητές της Αμερικανικής Ακαδημίας Λάρνακας Αρμένικα δίδασκαν οι Μανουέλ Κασουνί (1922-1962) και Καραμπέτ Παπαζιάν (1950-1980), ενώ στις μαθήτριες της Αμερικανικής Ακαδημίας Λευκωσία η δνις Αρμινέ ντερ Αρσενιάν (1924-1961) και η κα Τακουχή Ντεβλετιάν (1962-1964). Όταν το 2005 οι μαθητές του Μελκονιάν μεταφέρθηκαν στην Αμερικανική Ακαδημία, Αρμένικα δίδασκε η κα Τόνια Αρατζιάν (2005-2007).

Οι ενήλικες διδάσκονταν με ιδιαίτερα μαθήματα· ο μ. ιερέας ντερ Βαζκέν Σαντρουνί ήταν περίφημος για τη μέθοδό του. Μεταξύ 1982-1984 και μεταξύ 1997-1999, ο Βαρτάν Ταστζιάν και ο Χακόπ Εσκιτζιάν δίδασκαν εθελοντικά τα απογεύματα Αρμένικα στο Ναρέκ και στο AGBU, αντίστοιχα. Μεταξύ Ιανουαρίου και Μαΐου 2010, τα Επιμορφωτικά Κέντρα Λευκωσίας διοργάνωσαν μαθήματα Αρμενικών με την κα Τόνια Αρατζιάν, η οποία από το Νοέμβριο 2010 διδάσκει σε Α’ και Β’ επίπεδο. Με πρωτοβουλία του Εκπροσώπου Βαρτκές Μαχτεσιάν, από τον Οκτώβριο 2010 το Κέντρο Γλωσσών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει μαθήματα Αρμενικής, με την κα Βιολέττα Ταστζιάν.

Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας

katoomba@cytanet.com.cy

Το άρθρο αυτό αφιερώνεται σε όλους όσους συνέβαλαν στην αρμενοκυπριακή εκπαίδευση στα 140 χρόνια που υπάρχει. Θερμές ευχαριστίες στους Αρτίν Αϊβαζιάν, Βαχάν Αϊνετζιάν, Λουίζ Αϊνετζιάν, Ναζαρέτ Αρμενακιάν, Δρ. Αντρανίκ Αστζιάν, Σεπού Βοσκεριτζιάν, Σιαχίν Γκεκτζιάν, Ακαμπί Εκμεκτζιάν, Αναχίτ Εσκιτζιάν, Χακόπ & Μάγκυ Εσκιτζιάν, Αραξή Ιντζιρτζιάν, Ναζαρέτ Καλφαγιάν, Ελίζ Κεσισιάν, Μισάκ Κεσισιάν, Ρουθ Κεσισιάν, Μπερτζ & Τζόυ Κουγιουμτζιάν, Μαίρη Λάμπρου-Πρωτοπαπά, Χερμινέ Μπεκιαριάν, Χακόπ Μποχτζελιάν, Μπελίντα Νατζιαριάν, Κατερίνα Νεοφύτου, Τακουχή Ντεβλετιάν, Μαρή ντερ Αβεντισιάν, Μασίς & Λουίζ ντερ Παρτόγ, Έλση & Αρής Ουτιτζιάν, Αζνίβ Παλατουνί, Μαρή Παπαζιάν, Μεγκερντίτς Παρογιάν, Μιχράν Πογιατζιάν, Μαρή Σομακιάν, Εύη Συλβέστρου, Βαρτάν Ταστζιάν, Βέρα Ταχμαζιάν, Αννίκ & Καρνίκ Τουριάν, Καρένινα Τοφαρίδου και Ιωάννα Χρίστου.

Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στη Λεμεσό

Αρμενική κοινότητα

Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας

Γράφει από τη Λευκωσία

katoomba@cytanet.com.cy

Αν και η παρουσία των Αρμενίων στη Λεμεσό χρονολογείται από τη Μεταβυζαντινή περίοδο, δεν φαίνεται να είχαν σημαντική παρουσία επί Τουρκοκρατίας. Αρμένιοι πρόσφυγες κατέφυγαν στη Λεμεσό κατά τις χαμιτικές σφαγές και τη Γενοκτονία του 1915-1923. Όταν, όμως, οι κατατρεγμένοι πρόσφυγες καταστάλαξαν στη Λεμεσό, η κοινότητα δεν διέθετε εκκλησία - αντίθετα με τις άλλες πόλεις - και επιπλέον ο μικρός αριθμός και η κακή οικονομική κατάσταση δεν επέτρεπαν την ανέγερση εκκλησίας.

Το 1928 ιδρύθηκε ένα αρμένικο νηπιαγωγείο σε ενοικιασμένο σπίτι στην οδό Ζήνας Κάνθερ και στην πορεία λειτούργησε και ως Δημοτικό Σχολείο. Εκεί τελείτο Θεία Λειτουργία δύο φορές το χρόνο, τα Χριστούγεννα και το Πάσχα. Στα τέλη της δεκαετίας του 1930 η κα Satenig Soultanian αγόρασε ένα κομμάτι γης στην οδό Βασίλη Μιχαηλίδη (τότε οδός Πλάτωνος), που δώρισε στην Αρμενική Μητρόπολη εις μνήμην του πατέρα της, Kevork, με την επιθυμία εκεί να κτιστεί εκκλησία. Ωστόσο, η ανέχεια της κοινότητας και η έλλειψη ευεργέτη καθιστούσαν δύσκολη την επίτευξη ενός τέτοιου έργου.

Έτσι, ο φωτογράφος Ardashes Bastadjian είχε την ιδέα να οργανώσει θίασο, ο οποίος έδωσε θεατρικές παραστάσεις στη Λεμεσό, τη Λευκωσία και τη Λάρνακα. Στο θίασο συμμετείχαν οι: Ardashes Bastadjian, Kaloust Ekmekdjian, Boghos Hampartsoumian, Setrag Keshishian, Setrag Kesterlian, Armenag Nassibian, Melkon Parseghian και Sahag Parseghian. Όλα τα μέλη ήσαν άνδρες, διότι θα γίνονταν αργότερα «νονοί» (gnkahayrer) της εκκλησίας και επειδή τότε δεν ήταν κοινωνικά αποδεκτό οι γυναίκες να συμμετέχουν σε θεατρικές ομάδες ή/και να ταξιδεύουν με άνδρες. Οι παραστάσεις φαίνεται ότι άρεσαν στο φιλοθέαμον κοινό και σύντομα μαζεύτηκαν λεφτά, στα οποία συνεισέφερε και ο Stepan Kavafian από την Κωνσταντινούπολη. Ιδιαίτερα σημαντικός ήταν ο ρόλος του ιερέα της Λευκωσίας, der Khoren Kouligian, ενώ συμβολή είχαν και οι Mihran Bastadjian, Garabed Keshishian και Aleksan και Garbis Keshishian.

Η ανέγερση της εκκλησίας έγινε μεταξύ 1939- 1940, ενώ ο καθαγιασμός (odzoum) έγινε στις 11/04/1948 από το Μητροπολίτη Ghevont Chebeyian. Χαρακτηριστικό της αρχιτεκτονικής της εκκλησίας είναι οι αψιδωτές θύρες και τα αψιδωτά παράθυρα, χρώματος καφέ, που δίνουν την εντύπωση ενός μικρού οχυρού. Επίσης γραφικότητα προσδίδει η πρόσοψη, που στηρίζεται από οκτώ κολώνες και καμάρες• στο πάνω μέρος υπάρχει ένας μαύρος σταυρός και αναγράφεται «Sourp Kevork Yegeghetsi» (Εκκλησία Αγίου Γεωργίου), ενώ πάνω από την πρόσοψη βρίσκεται το θολωτό καμπαναριό με σταυρό: όπως μαρτυρεί η αναμνηστική επιγραφή παρά το αποθετήριο, η καμπάνα έγινε ηλεκτρονική το 1989 με δωρεά των αδελφών Garabed και Nshan Arakchindjian.

Μπαίνοντας στην εκκλησία, στα δεξιά βρίσκεται το μαρμάρινο μανουάλι (momavaroutian seghan), δωρεά του Kaloust Ekmekdjian (1985), εις μνήμην της μητέρας του Guliane, ενώ στα αριστερά υπάρχει το ξύλινο παγκάρι (pangal), δωρεά του Kevork der Garabedian (2006). Στο δυτικό τοίχο, στα δεξιά, βρίσκεται μια μικρή εικόνα της Σταύρωσης, (Επίσκοπος Γεβόντ, 1925). Στο νότιο τοίχο υπάρχει μια μεγάλη νεοβυζαντινή εικόνα που απεικονίζει τον έφιππο στο λευκό άλογό του Άγιο Γεώργιο να σκοτώνει το δράκο, έργο της Ιεράς Μονής Αποστόλου Βαρνάβα (1948), μια μικρή εικόνα μεικτής τεχνοτροπίας με το ίδιο θέμα (Jeepovig, Βηρυτός 1994) και μια μεγάλη εικόνα που απεικονίζει τον Άγιο Γρηγόριο το Φωτιστή να ευλογεί πλαισιωμένος από τον Ιησού με το αγκάθινο στεφάνι και έναν ξανθό άγγελο που κρατά αρχιερατική ράβδο (Zohrab Keshishian, 1998).

Στο ανατολικό τμήμα βρίσκεται ο σολέας (tass). Στην ανατολική κόγχη και υπερυψωμένο βρίσκεται το ιερό βήμα (khoran), στο κέντρο του οποίου αναδύεται η αγία τράπεζα φτιαγμένη από λευκό μάρμαρο, που φιλοτεχνήθηκε το 1997 από το γνωστό αρχιτέκτονα και ζωγράφο John Guevherian, κατά παραγγελία των Kegham & Nazenig Yeghiayian• αντικατέστησε την παλαιότερη ξύλινη αγία τράπεζα και σε αυτήν αρχικά τοποθετήθηκε η δεύτερη εικόνα της Παναγίας της εκκλησίας της Λευκωσίας. Τον Αύγουστο του 2010 ο Robert Voskeritchian δώρισε τη σημερινή εικόνα της Παναγίας.

Δεξιά και αριστερά υπάρχουν δύο δευτερεύουσες τράπεζες, με ελαιογραφίες του Samvel Sarkissian (2003), που απεικονίζουν τον Εσταυρωμένο με την Παναγία, την αδελφή της Μάρθας και του Λαζάρου και τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, και τη βάφτιση του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, με την εμφάνιση του Αγίου Πνεύματος στη μορφή περιστεριού. Στα βόρεια είναι το αποθετήριο (avantadoun), όπου βρίσκεται το εντοιχισμένο σκουρόχρωμο βαπτιστήριο, δωρεά εις μνήμην του Ashod der Mgrditchian (1937-1939)• στο αποθετήριο γίνονταν κάποια μαθήματα μεταξύ 1951-1954, ενώ η ίδια η εκκλησία χρησιμοποιόταν ως σχολείο πριν αυτό κτιστεί το 1951.

Στο βόρειο τοίχο βρίσκεται μια μεγάλη δυτικής νοοτροπίας εικόνα με την Παναγία να κρατά το Θείο Βρέφος (Faddios, άγνωστη ημερομηνία), μια μικρή νεολατινική εικόνα του έφιππου Αγίου Γεωργίου που σκοτώνει το δράκο (άγνωστος καλλιτέχνης, 1999) και μια μεγάλη παραδοσιακή αρμενική εικόνα, που απεικονίζει την ενθρονισμένη Παναγία να κρατά τον Ιησού, και οι δύο με κορώνες, πλαισιωμένοι από τους Απόστολους Πέτρο και Παύλο• η εικόνα αυτή βρισκόταν στο παλαιότερο ξύλινο ιερό βήμα.

Η εκκλησία είναι φτιαγμένη από πέτρα• με την ανακαίνιση του 1975-1976 (έρανος με λαχεία) σοβατίστηκε, ενώ με την ανακαίνιση του 2006 (Kevork der Garabedian) τοποθετήθηκαν τα σημερινά μωσαϊκά. Κατά την πρώτη ανακαίνιση το καμπαναριό μεταφέρθηκε από πάνω από το αποθετήριο στη σημερινή του θέση, ενώ κατά τη δεύτερη ανακαίνιση αποκτήθηκε το παγκάρι, η μοκέτα και οι σημερινοί πολυέλαιοι (Κεβόρκ ντερ Καραμπετιάν). Το 2007 ο Garo der Garabedian δώρισε το εκκρεμές (μπαίνοντας στα αριστερά) και το 2009 ο γιος του Κεβόρκ το σημερινό αρμόνιο. Δίπλα και πίσω από το παγκάρι υπάρχει υφασμάτινη εικόνα του αγκαθοστεφανωμένου Ιησού, κοντάκιο του Καθολικού (Πατριάρχη) Αράμ Α’ για τα 40χρονα της εκκλησίας (2/12/1999), ασημένια εικονίτσα του Αγίου Γεωργίου και η προσευχή του Πάτερ Ημών (Hayr Mer). Ο κλιματισμός εγκαταστάθηκε με δωρεά των Garbis & Alice Kirikian (1998).

Η εκκλησία αρχικά λειτουργείτο δύο φορές το χρόνο (Χριστούγεννα και Πάσχα), μεταξύ 1949-1970 μία φορά το μήνα από τον ιερέα της Λευκωσίας, μεταξύ 1970-1974 κάθε Κυριακή από τον Αρχιμανδρίτη Βαρουζάν Χεργκελιάν και έκτοτε δύο φορές το μήνα, εναλλάξ με την εκκλησία της Λάρνακας. Εορτάζει την τελευταία εβδομάδα του Σεπτέμβρη.

Μπροστά από την εκκλησία βρίσκεται ένα khachkar (σταυρόπετρα) χρώματος σκούρου καφέ, που κατασκευάστηκε στο Γκιουμρί, δωρεά της οικογένειας Arakelyan από την Αρμενία, το οποίο αποκάλυψε στις 28/09/2008 ο Αρχιεπίσκοπος Βαρουζάν Χεργκελιάν. Στα βόρεια της εκκλησίας βρίσκεται το σχολείο Ναρέκ, που κτίστηκε μεταξύ 2006-2007 και εγκαινιάστηκε στις 05/11/2008 από τον Πρόεδρο Δημήτρη Χριστόφια. Στο πίσω μέρος της εκκλησίας βρίσκεται η αίθουσα, που εγκαινιάστηκε στις 08/05/2010 από τον Αρχιεπίσκοπο Βαρουζάν Χεργκελιάν και τον Εκπρόσωπο Βαρτκές Μαχτεσιάν: στα τέλη του 1959, με φροντίδα του Βαρτάν Μαλιάν, αυτή η παράγκα μεταφέρθηκε από το βρετανικό κοιμητήριο Wayne’s Keep στον Άγιο Δομέτιο και συναρμολογήθηκε από τον εργολάβο Ευαγόρα Κωνσταντίνου. Ανακαινίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 με φροντίδα του George Didonian και χρησιμοποιόταν από το AGBU μέχρι το 2002• το 2009, με έξοδα της Μητρόπολης, έγινε ριζική αναστήλωση της αίθουσας. Η πύλη και τα κάγκελα του συμπλέγματος είναι δωρεά της Jizelle Tembekidjian (2004).

Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας

katoomba@cytanet.com.cy

Το άρθρο αφιερώνεται στους κατατρεγμένους Αρμένιους πρόσφυγες, που είχαν διαφύγει από τις χαμιτικές σφαγές του Ντιγιαρμπακίρ στη Λάρνακα και από εκεί στην αποβάθρα της Λεμεσού και τον Ιούνιο του 1896 φανατισμένοι Τουρκοκύπριοι τους επιτέθηκαν. Θερμότατες ευχαριστίες στους der Mashdots Ashkarian, Αρτίν Αϊβαζιάν, Καρίνα Αρακελιάν, Ναζαρέτ Αρμενακιάν, Δρ. Αντρανίκ Αστζιάν, Τζων Γκεβεριάν, Σιαχίν Γκεκτζιάν, Καλούστ και Δρ. Ακαμπί Εκμεκτζιάν, Αναχίτ Εσκιτζιάν, Αραξή Ιντζιρτζιάν, Αρσέν Καλφαγιάν, Ντιράν Κασαπιάν, Καρεκίν Μετζαβοριάν, Αράμ Μπαστατζιάν, Χερμινέ Μπεκιαριάν και Τζωρτζ Ντιτονιάν.