Wednesday, October 28, 2020

Εισαγωγή στην πολιτισμική θεωρία


Εισαγωγή στις επιστήμες της φιλολογίας, 
της αρχαιολογίας & της κοινωνικής ανθρωπολογίας
Της Έλενας Γεωργίου Προδρόμου

Τι είναι η Ανθρωπολογία;

Η ανθρωπολογία ή αλλιώς «επιστήμη της ανθρωπότητας», είναι επιστήμη που μελετά το ανθρώπινο ον διαμέσου της αρχαιολογίας. Μολονότι όλοι οι άνθρωποι χρειάζονται τα ίδια πράγματα για να επιβιώσουν, όπως φαγητό, νερό και συντροφικότητα, ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι ικανοποιούν αυτές τις ανάγκες είναι σίγουρα πολύ διαφορετικός από χώρα σε χώρα και από κοινωνία σε κοινωνία[1].

Η ανθρωπολογία είναι μια ολιστική επιστήμη και βασίζεται είτε σε επιτόπια έρευνα είτε σε ενδελεχή έρευνα αρχαίων ευρημάτων. Με την βοήθεια και άλλων επιστημών, όπως η βιολογία, γίνεται μια ευρεία προσέγγιση της ανατομικής, βιολογικής, πολιτισμικής και κοινωνικής δομής του ανθρώπου.

Η ανθρωπολογία ανασυγκροτήθηκε στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, γνωρίζοντας θεμελιώδεις αλλαγές. Αν και οι ρίζες της ανάγονται στην αρχαία Ελλάδα, θα λέγαμε ότι είναι μια πρόσφατη επιστήμη. Ο Ηρόδοτος κάνει αναφορά σε βάρβαρους λαούς που κατοικούσαν διάφορες περιοχές της Ελλάδος, διαφέροντας αρκετά από τα ήθη και έθιμα της Αθήνας[2].

Η παρούσα μελέτη έχει σκοπό να διερευνήσει τα βασικά θεωρητικά ρεύματα της αρχαιολογίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας από την Αναγέννηση έως και τον 20ο αιώνα και το δυσκολότερο ερώτημα, που θέτει η αρχαιολογία, «γιατί;».

Αναγέννηση – Αποικιοκρατία 14ος -17ος αιώνας

Το εναρκτήριο λάκτισμα της ενασχόλησης με την Αρχαιότητα δίνεται στα χρόνια της Αναγέννησης. Η Αναγέννηση είχε καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση της σύγχρονης ανθρωπολογίας. Είναι η εποχή που διέπεται από δύο σημαντικές λέξεις, «πολιτισμένοι» και «βάρβαροι”. Ή πνευματική ανάταση, με συστηματικές αναφορές στην αρχαία παιδεία και η ενδελεχής μελέτη λαών που βρίσκονταν μακριά από τα πολιτισμένα κέντρα της αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης, ήταν πια γεγονός.[3] Η εύπορη τάξη των αριστοκρατών προέβαλε τον εαυτό της σαν το φως στο σκοτάδι. Αριστοκράτες της εποχής χρηματοδότησαν και είχαν υπό την προστασία τους ανθρώπους των γραμμάτων, προβάλλοντας την άρνηση τους να δέχονται τις διακηρύξεις της Εκκλησίας[4]. Είναι μια εποχή που χαρακτηρίζεται από την αποικιοκρατία, ενώ τότε σχηματοποιείται ο ευρωπαϊκός εθνοκεντρισμός, με γενική προσέγγιση του «διαφορετικού» ως «κατώτερου».

Εξέχουσες προσωπικότητες, όπως ο Michel de Montaigne, Thomas Hobbes και Giambattista Vico, εξέφρασαν διχογνωμίες προσπαθώντας να ερμηνεύσουν την πολιτισμική ποικιλότητα και ιστορία[5]. Όμως γενική τάση ήταν να θεωρείται ως αξία και κανόνας ότι ήταν οικείο και ευρωπαϊκό.

Διαφωτισμός – Κλασικισμός 18ος αιώνας

Αναντίρρητα ο Διαφωτισμός συνθέτει την εποχή του ορθολογισμού και του φιλελευθερισμού. Ορόσημο στην παγκόσμια ιστορία αποτελεί η Γαλλική Επανάσταση του 1789. Το τρίπτυχο «Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη» προμηθεύει το θεμέλιο μιας διαφορετικής κοινωνικής και πολιτικής ιδεολογίας.[6] Την ίδια περίοδο γεννιέται η κλασική αρχαιολογία και πατέρας της είναι ο Γερμανός  Γιόχαν Γιοάχιμ Βίνκελμαν [7]. Γίνεται εφικτή πλέον η μελέτη μακρινών  και «εξωτικών» πολιτισμών, που ήταν άγνωστοι μέχρι τότε.

Ο 18ο αιώνας αποτελεί σημαντικό σταθμό στις εξελίξεις, με την έναρξη των ενδελεχών ανασκαφών. Η αρχή έγινε το 1738 και το 1748 στο Ηράκλειον  και την Πομπηία της Καμπανίας, δυο σημαντικών πόλεων κοντά στη Νεάπολη.  

Στις ανασκαφές ανευρέθηκαν σημαντικής αξίας ρωμαϊκά ευρήματα κατά τρόπο που να αναδειχθεί το «λίκνο του πολιτισμού».[8] Εξ αυτού ιδρύθηκαν αρχαιολογικοί σύνδεσμοι που είχαν έδρα τη Νεάπολη (η “Academia degli Ercolanesi» το 1755 για το Ηράκλειον  και η «Scuola Archeologica dj Pompei» το 1866 για την Πομπηία).[9]

Όπως προαναφέρθηκε, το κίνημα του Διαφωτισμού διέπεται από ορθολογισμό και φιλελεύθερες απόψεις και έτσι κάποιοι διανοητές της εποχής επηρέασαν την κοινή γνώμη με το έργο τους, όπως ο Marquis de Mirabeau και ο T.Moore. Εξέχουσα προσωπικότητα ο Herder, επηρέασε άρδην με τις απόψεις του. Υπήρξε πολέμιος της αναγεννησιακής ιδεολογίας, προβάλλοντας και επικρίνοντας το γεγονός οι Γερμανοί αριστοκράτες «πιθήκιζαν» τον πολιτισμένο τρόπο ζωής της γαλλικής βασιλικής αυλής με το να χρησιμοποιούν τη γαλλική γλώσσα. Οι ιδέες του συνέθεσαν ένα ανόθευτο εθνικιστικό χαρακτήρα  και αναδείχτηκε υπέρμαχος της παράδοσης και της λαϊκής τέχνης, ενώ  ενστερνιζόταν την αυθεντική κουλτούρα και παράδοση[10].

Ρομαντισμός, Εθνικισμός & θεωρία της Εξέλιξης (19ος αιώνας – μισό του 20ού αιώνα) 

Ο 19ος αιώνας αποτέλεσε σταθμό για τον δυτικό κόσμο και έφερε σημαντικές κοινωνικές και τεχνολογικές αναταραχές, οι οποίες είχαν ήδη γεννηθεί από τη Βιομηχανική Επανάσταση. Το ιδεολογικό ρεύμα που γεννήθηκε, δηλαδή ο Ρομαντισμός, αναπτύχθηκε κυρίως στη Δυτική Ευρώπη και μετέπειτα επεκτάθηκε. Ο Ρομαντισμός, δια μέσου της τέχνης, επιδιώκει να διεγείρει συγκινήσεις και διέπεται από το συναίσθημα, παρά από τη λογική. Εξέχουσα φιγούρα του Ρομαντισμού, ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ, μέσω των προσεγγίσεων του συνετέλεσε στη δημιουργία της σοσιαλιστικής και κομμουνιστικής θεωρίας, καθώς και της ιδεολογίας του εθνικισμού.

Η επιστήμη της Αρχαιολογίας εδραιώθηκε τον 19ο αιώνα, συνεχίζοντας να κατέχει το ρόλο της θεραπαινίδας της Ιστορίας. Επιδεικνύοντας εθνοκεντρικής λογικής ενδιαφέρον μελετήθηκαν ενδελεχώς αρχαία κείμενα και επιτελέστηκαν αρκετές αρχαιολογικές αποστολές.

Μέσω αυτών των έρευνών ήρθαν στο φως αξιόλογα ευρήματα για τα μνημεία της κλασικής αρχαιότητας, μέσα από τα οποία γίνεται και μια επανασύνδεση των ευρωπαϊκών εθνών. Με τις ανασκαφές ο κόσμος αποκτάει όλο και περισσότερο ενδιαφέρον για τις ρίζες και τον πολιτισμό του. Στην Ελλάδα είχε γεννηθεί η Μεγάλη Ιδέα, ένα από τα πιο μεγαλόπνοα σχέδια εθνικής ολοκληρώσεως[11]. Η ανάγκη να αναγνωριστεί η εθνική ιδιαιτερότητα οδήγησε σε αντιλήψεις εθνικής ανωτερότητας και εθνικού ναρκισσισμού. Αυτός ο αυτάρεσκος οπτιμισμός και η αίσθηση ανωτερότητας θυμίζουν έντονα την Βικτωριανή εποχή[12]. Δυστυχώς όμως αυτές οι προσεγγίσεις με την ανάγκη να αναδειχθεί η προέλευση του πολιτισμού ως το απολυτό και αξιολογικό κριτήριο, οδήγησαν τελικά και στο ρατσισμό, ανοίγοντας δρόμο και για τις ανάλογες πολιτικές και ιδεολογίες.

Το 1859 ο Βρετανός φυσιοδίφης και γεωλόγος Κάρολος Δαρβίνος εξέδωσε το βιβλίο «Περί της καταγωγής των ειδών» και έδωσε τη «θεωρία της εξέλιξης», έργο που εμπνεύστηκε όταν επισκέφτηκε τα νησιά Γκαλαπάγκος[13]. Επρόκειτο για μια πολύ ρηξικέλευθη και σημαντική θεωρία, η οποία όμως, όπως συμβαίνει συχνά σε τέτοιες περιπτώσεις, διαστρεβλώθηκε αρκετά τόσο από ρατσιστές, όσο και από αντιρατσιστές. Η θεωρία του Δαρβίνου ή Δαρβινισμός, σε συνδυασμό με την καινούργια επιστήμη της γεωλογίας, εξηγεί το θέμα της καταγωγής, ότι δηλαδή «το είδος» δεν είναι σταθερό και αμετάβλητο. Όλα τα είδη των φυτών και των ζώων που ζουν η έζησαν είναι αποτέλεσμα ενός αγώνα «διαιώνισης του είδους». Μέσα από τη πάλη για επιβίωση τα «όντα» ενός συγκεκριμένου είδους που είχαν το χαρακτηριστικό της προσαρμοστικότητας θα επιβίωναν.[14]

Ο Αριστοτέλης είχε κάνει ήδη προ πολλού την ανθρωπολογική παρατήρηση, χρησιμοποιώντας τη λέξη πιθηκοειδή (Περί δε των πιθηκοειδών ζώων ύστερον διορισθήσεται) για όλα τα πρωτεύοντα, στο βιβλίο του «Των περί τα ζώα ιστοριών”. Στη βάση αυτής της αναφοράς ίσως και να ευσταθεί ο παραλληλισμός, ότι δηλαδή ο άνθρωπος συγκρίνεται με άλλα ζώα όπως πιθήκους και χιμπατζήδες και έτσι αναζητούνται κοινά μοναδικά χαρακτηριστικά ανθρώπων- πιθήκων[15]. 

Η Μαρξιστική ιδεολογία, τόσο με τη θεμελίωση του Karl Marx όσο και τη συνέχεια που έδωσε ο Frederich Engels, επηρεάστηκε από την εξελικτική θεωρία του Δαρβίνου. Ο Μαρξ ήταν πολέμιος του καπιταλιστικού συστήματος και η δομή της μελέτης του εστιάζει στις αντιφάσεις του, καταλήγοντας στη σύγκρουση του προλετάριου και των εργατών με τους κεφαλαιοκράτες, το κεφάλαιο. Τα χαρακτηριστικά της μαρξιστικής ορολογίας:

Υποδομή, Υπερδομή, Παραγωγικές δυνάμεις, παραγωγικές σχέσεις, δικαστική πολιτική, ιδεολογική, μέσα παραγωγής, οργάνωση της παραγωγής.[16] 

Ο 20ος αιώνας αποτέλεσε όμως μια περίοδο έντονης κριτικής για την Θεωρία του εξελικτισμού. Θεωρίες που προσπάθησαν να τον αντικαταστήσουν αρχικά ήταν η θεωρία της Διάχυσης και σε μεταγενέστερο στάδιο ο Λειτουργισμός.

Η θεωρία της Διάχυσης μελετάει τα τεκμήρια που πιθανό να ανήκαν σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Οι άνθρωποι συνέχεια μετανάστευαν σε άλλους τόπους και ήταν λογικό να υιοθετούν συνήθειες άλλων λαών, έτσι ένα πολιτισμικό στοιχείο μεταδίδεται από μια περιοχή σε άλλη. Επομένως, οι αρχαιολόγοι προσπαθούσαν να εντοπίσουν την πρωταρχική κοιτίδα και να εντοπίσουν τις διαδρομές της μετάδοσης.[17]. Ο Λειτουργισμός (φονξιοναλισμός) είναι μια σημαντική θεωρητική προσέγγιση που εξετάζει «πρωτόγονες» φυλές[18]. Ο Λειτουργισμός επιδιώκει να κατανοήσει τη φύση των πολιτιστικών φαινομένων πριν υπαχθούν σε παραπέρα πνευματικούς χειρισμούς, μέσα από επιτόπια έρευνα[19]. Πατέρας του Λειτουργισμού θεωρείται ο Μαλινόφσκι. Θα μπορούσε ωστόσο, εάν παραβλέψουμε την ορολογία και την τυποποίηση του θεωρητικού σχήματος, να επισημάνουμε ότι ο Λειτουργισμός έχει ρίζες αρκετά παλιά, αν σκεφτεί κανείς την αναφορά του Ηρόδοτου σε «βάρβαρους» πολιτισμούς[20].

«Τι;», «Πού;», «Πότε;», «Πώς;» και «Γιατί;», είναι τα βασικά ερωτήματα της επιστημονικής προσέγγισης. Το ερώτημα «Γιατί;» είναι το πιο δυσεπίλυτο ερώτημα στην αρχαιολογική θεωρία.

Ανάμεσα στους αρχαιολογικούς κύκλους της δεκαετίας του 1960 επικρατεί ένα αίσθημα δυσαρέσκειας για τις υφιστάμενες αρχαιολογικές προσεγγίσεις. Επιχειρείται να γίνει το πεδίο της αρχαιολογίας περισσότερο επιστημονικό και ανθρωπολογικό.[21] Μια σχετική ρηξικέλευθη προσέγγιση είναι η Διαδικαστική Αρχαιολογία (Processualism), [22] με επικεφαλής τον Lewis Binford. Χαρακτηριστικά της Διαδικαστικής Αρχαιολογίας είναι ότι παραμένει ο επιστημονικός χαρακτήρας αλλά το αντικείμενο προσεγγίζεται ανθρωπολογικά. Η κοινωνική αλλαγή μπορεί να επέλθει όχι μόνο από τις εσωτερικές αλληλεπιδράσεις, αλλά και μέσα από επιρροές και από άλλους πολιτισμούς.[23] 

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 η Διαδικαστική Αρχαιολογία γνώρισε αμφισβήτηση. Στη Βρετανία μια ομάδα από αρχαιολόγους, όπως οι Ian Hodder, Michael Shanks και Christopher Tilley, έκαναν κάποιες δεύτερες σκέψεις κατά πόσο ή Διαδικαστική Αρχαιολογία, θα μπορούσε να δώσει σαφείς απαντήσεις για τους αρχαίους πολιτισμούς και τις πολιτισμικές αλλαγές. Αυτά τα ερωτήματα, με επιδράσεις άλλων ανθρωπιστικών επιστημών, γέννησαν νέες θεωρητικές προσεγγίσεις. Διαμέσου των μεταδιαδικαστικών προσεγγίσεων δημιουργείται η Μεταδιαδικαστική Αρχαιολογία.[24] Χαρακτηριστικά της είναι το τεχνούργημα να μελετάται με υποκειμενικό τρόπο, λαμβάνοντας υπόψη το πλαίσιο στο οποίο βρίσκεται μαζί με άλλα στοιχεία που το περιβάλλουν και στη συνέχεια να υπάρχει κατάληξη σε συμπέρασμα βασισμένο, λαμβάνοντας υπόψη τον ανθρώπινο παράγοντα και τον πολιτισμό της χρονικής περιόδου.

Το 1929 εμφανίστηκε στη Γαλλία η Ιστοριογραφική Σχολή των Annales που λειτούργησε μαζί με το ομώνυμο περιοδικό «Annales d'histoire economique et

sociale». Ιδρυτές των Annales ήταν ο Lucien Febvre και ο Marc Bloch. Βασική επιδίωξη ήταν η έρευνα να συνδυάσει τα αποσπασματικά γεγονότα (βραχύχρονο επίπεδο), τις συγκυρίες (μεσόχρονο επίπεδο) και τη μακρά διάρκεια (μακρόχρονο επίπεδο)[25]. 

Τι σημαίνει εν τέλει η ορολογία κουλτούρα/culture; ενίοτε και civilization; Το 1952 δυο Αμερικανοί εθνολόγοι ο Alfed Louis Kroeber και o Clyde Kluckholm, εξέδωσαν βιβλίο όπου απαρίθμησαν 164 ορισμούς για την κουλτούρα[26]. Η λέξη culture, που είναι λατινική, πριν τον 18ο αιώνα είχε μόνο κυριολεκτική σημασιολογία. Δηλαδή αναφερόταν αποκλειστικά στην καλλιέργεια της γης, τη γεωργία.

Για πρώτη φορά είχε δοθεί η σημερινή μεταφορική έννοια από τον Κικέρωνα [27]. Από τον 18ο αιώνα χρησιμοποιήθηκε με τη μεταφορική έννοια ως culture στα Γαλλικά και Αγγλικά, kultur στα γερμανικά, coltura στα Ιταλικά. Η Ελλάδα δεν έμεινε χωρίς την ανάλογη λέξη, αφού το 1811 ο Αδαμάντιος Κοραής πρότεινε τη λέξη πολιτισμός[28].

Συμπερασματικά, τι σημαίνουν οι έννοιες κουλτούρα και τι πολιτισμός ; Καταρχάς είναι δύο ξεχωριστές έννοιες, κουλτούρα είναι ένα συνολικό φάσμα καλλιτεχνικών , διανοητικών ικανοτήτων, που διέπει την προσωπικότητα ενός ατόμου, μέλους μιας κοινωνικής ομάδας.

Ο Πολιτισμός αναφέρεται στη συνολική προσπάθεια γνώσεων, εμπειριών, πεποιθήσεων, αξιών, στάσεων, εννοιών, ιεραρχιών, θρησκείας, απόψεων χρόνου, ρόλων, και υλικών αντικειμένων και κατοχών που αποκτήθηκαν από μια ομάδα ανθρώπων στην πορεία γενεών.[29].

Αν και θα πρέπει να αναφερθεί η ανυπέρβλητη αμφισημία, η δήλωση δηλαδή δυο η περισσότερων σημασιών που διέπει την ορολογία του πολιτισμού. Αυτό οφείλεται στην συμβίωση ετερογενών ρευμάτων σκέψης τα οποία ιστορικά χρησιμοποιήσαν τον ίδιο όρο[30]. 

Η ιδέα του πολιτισμού, στην καθαρά αρχαιολογική της έννοια, καθιερώθηκε το 1920 από τον Vere Gordon Child, που ήταν μια από τις μεγαλύτερες φυσιογνωμίες του αρχαιολογικού γίγνεσθαι. Μέσα στον περασμένο αιώνα, ραγδαία εξέλιξη στην τεχνολογία, η επιστήμη της Αρχαιολογίας, βελτιώθηκε κατά το δοκούν .Την δεκαετία 1920-1930, είχε ανασκαφεί αρκετό αρχαιολογικό υλικό και ο Childe κατέληξε στο συμπέρασμα πως η διάχυση δεν είναι ο μοναδικός λόγος για να επέλθει μια πολιτισμική αλλαγή, αλλά εξίσου μπορεί να επηρεάστηκε μια επανάσταση που έγινε τη δεδομένη εποχή, έτσι αιτιολογεί μείζονες αλλαγές σε μια κοινωνία. Το 1920 φανερά τολμηρός επινόησε την ορολογία Νεολιθική επανάσταση, ότι δηλαδή οι άνθρωποι απομακρύνθηκαν από την νομαδική ζωή και επικεντρώθηκαν στην εγκατάσταση και καλλιέργεια της γης.

Το 1970 με την ιδεολογία της Διαδραστικής Αρχαιολογίας, τα εν λόγω ευρήματα αντιμετωπίστηκαν διαφορετικά από όσο στη Μεταδιαδικαστική Αρχαιολογία.

Επίλογος

Εν κατακλείδι η ιστορία της αρχαιολογίας είναι μακρά και πολυδιάστατη, ένα επιστημονικό πεδίο που εξελίσσεται διαχρονικά. Διαμέσου των αιώνων δέχθηκε πολλές επιρροές, τόσο από ιδεολογικά ρεύματα όσο και πολιτικά, πάραυτα μέσα από συναρπαστικές και ενδελεχείς αναζητήσεις ο τελικός σκοπός είναι να διατηρηθεί η παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά. Το μόνο σίγουρο ο πολιτισμός και η κουλτούρα αποτελεί αναπόσπαστη ανάγκη για να εκφραστεί ο άνθρωπος.

[1] Thomas Hylland Ericksen “Μικροί τόποι μεγάλα ζητήματα” σ.33
[2] Ηρόδοτος, ιστορίαι, 7.223.2 [3] Colin Renfrew & Paul Bahn, «Αρχαιολογία, Θεωρίες Μεθοδολογία και Πρακτικές
εφαρμογές», σ.21

[4] Paul A. Erickson Liam D. Murphy «Ιστορία της ανθρωπολογικής σκέψης» σ.36
[5] Thomas Hylland Ericksen “Μικροί τόποι μεγάλα ζητήματα” σ.35
[6] Paul A. Erickson Liam D. Murphy «Ιστορία της ανθρωπολογικής σκέψης» σς.49-50
[7] Στυλιανή Σουβατζή. «Εισαγωγή στις επιστήμες της αρχαιολογίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας» σ.14
[8] Colin Renfrew & Paul Bahn, «Αρχαιολογία, Θεωρίες Μεθοδολογία και Πρακτικές εφαρμογές», σ.21
[9] Αρχαιολογία στον Ελληνικό χώρο. «Ιστορική Διαδρομή της Αρχαιολογίας, Ορισμός
     Αντικείμενο, Βασικέs Αρχέs, Κλάδοι και προβλnματική» Τόμος Α, σ.28
[10] Γεώργιος Παπαϊωάννου – Νικολέτα Καναβού, «Εισαγωγή στην επιστήμη της Φιλολογίας», σ.11
[11] Έλλη Σκοπετσέα, Το «Πρότυπο βασίλειο και η μεγάλη ιδέα» Αθήνα, 1988 σ.258

[12] Paul A. Erickson Liam D. Murphy «Ιστορία της ανθρωπολογικής σκέψης» σ.85
[13] Στυλιανή Σουβατζή. «Εισαγωγή στις επιστήμες της αρχαιολογίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας» σσ.16-17 [14] Colin Renfrew & Paul Bahn, «Αρχαιολογία, Θεωρίες Μεθοδολογία και Πρακτικές εφαρμογές», σσ.24-27
[15] Αριστοτέλης «Των περί τα ζώα ιστοριών» σ.32 & Paul Radin+ “Κοινωνική Ανθρωπολογία”
       Κατερίνα Ι.Κακούρη σ.308
[16] Colin Renfrew & Paul Bahn, «Αρχαιολογία, Θεωρίες Μεθοδολογία και Πρακτικές εφαρμογές», σ.492
[17] Στυλιανή Σουβατζή. «Εισαγωγή στις επιστήμες της αρχαιολογίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας» σ.21
[18] Άνταμ Κούπερ «Ανθρωπολογία & Άνθρωποι», Εκδόσεις Καστανιώτη σσ.47-50
[19] Κοινωνική Ανθρωπολογία, σειρά Β, σσ.113-115
[20] Ηρόδοτος «Ἱστορίαι», [7.223.2]
[21] Johnson, M. 1999. Archaeological Theory. An Introduction. Malden –Oxford – Carlton: Blackwell Publishing,             σσ.4-5 [22] Oxford Lexico "
[23] Αρχαιολογία στον Ελληνικό χώρο. «Ιστορική Διαδρομή της Αρχαιολογίας, Ορισμός
       Αντικείμενο, Βασικέs Αρχέs, Κλάδοι και προβλnματικη» Τόμος Α, σ.101
[24] Αρχαιολογία στον Ελληνικό χώρο. «Ιστορική Διαδρομή της Αρχαιολογίας, Ορισμός
       Αντικείμενο, Βασικέs Αρχέs, Κλάδοι και προβλnματικη» Τόμος Α, σ.269
[25] Στυλιανή Σουβατζή. «Εισαγωγή στις επιστήμες της αρχαιολογίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας» σ
[26] Δημ. Σ. Αθανασόπουλος, «Για μια πολιτική της Κουλτούρας”, Αθήνα 1990 σ.35
[27] Γεώργιος Παπαϊωάννου – Νικολέτα Καναβού, «Εισαγωγή στην επιστήμη της Φιλολογίας», σ.9
[28] Δημ. Σ. Αθανασόπουλος, «Για μια πολιτική της Κουλτούρας”, Αθήνα 1990 σσ.335-336 [29] Δημ. Σ.                             Αθανασόπουλος, «Για μια πολιτική της Κουλτούρας”, Αθήνα 1990 σ.339
[30] Zigmunt Bauman, «Ο πολιτισμός ως πράξη» Εκδόσεις Πατάκη, σ.19

Βιβλιογραφία

1. Thomas Hylland Ericksen “Μικροί τόποι μεγάλα ζητήματα”
2. Ηρόδοτος, ιστορία
3. Colin Renfrew & Paul Bahn, «Αρχαιολογία, Θεωρίες Μεθοδολογία και Πρακτικές εφαρμογές»
4. Paul A. Erickson Liam D. Murphy «Ιστορία της ανθρωπολογικής σκέψης»
5. Στυλιανή Σουβατζή. «Εισαγωγή στις επιστήμες της αρχαιολογίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας»
6. Αρχαιολογία στον Ελληνικό χώρο. «Ιστορική Διαδρομή της Αρχαιολογίας, Ορισμός, Αντικείμενο, Βασικέs Αρχέs,        Κλάδοι και προβλnματικη» Τόμος Α
7. Γεώργιος Παπαϊωάννου – Νικολέτα Καναβού, «Εισαγωγή στην επιστήμη της Φιλολογίας»
8. Έλλη Σκοπετσέα, Το «Πρότυπο βασίλειο και η μεγάλη ιδέα» Αθήνα, 1988
9. Αριστοτέλης «Των περί τα ζώα ιστοριών» σ.32 & Paul Radin
10. Κατερίνα Ι.Κακούρη “Κοινωνική Ανθρωπολογία” σειρά Β
11. Johnson, M. 1999. Archaeological Theory. An Introduction. Malden –Oxford – Carlton: Blackwell Publishing.
12. Δημ. Σ. Αθανασόπουλος, «Για μια πολιτική της Κουλτούρας”, Αθήνα 1990
13. Zigmunt Bauman, «Ο πολιτισμός ως πράξη» Εκδόσεις Πατάκη, σ.19
14. Άνταμ Κούπερ «Ανθρωπολογία & Άνθρωποι», Εκδόσεις Καστανιώτη

Διαδίκτυο:
1. Postmodern:www.postmodern.gr
2. Oxford Lexico: https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/

Εικόνες και πίνακας εικόνων

Εικ. 1: «Ο άνθρωπος του Βιτρούβιου»        Εικ. 2: Michel de Montaigne Εικ.   3:Έργο του Michel de Montaigne  

                           Εικ. 4: Έργο του Michel de Montaigne Εικ.        5: Thomas Hobbes
         
 

       Εικ. 6: Η Γαλλική Επανάσταση            Εικ. 7: Γιόχαν Γιοάχιμ Βίνκελμαν

                                        Εικ. 8: Ανασκαφές της Πομπηία                   Εικ. 9: Herder

Εικ. 10:  Ζαν Ζακ Ρουσσώ                                  Εικ. 11: Γελοιογραφία του Κάρολου Δαρβίνου

                                Εικ. 12: “Περί της καταγωγής των ειδών”         Εικ. 13: Ο Malinowski με τους ντόπιους στα νησιά Trobriand


                                   Εικ. 14: Διαδικαστική Αρχαιολογία                       Εικ. 15: Ιδρυτές των Annales ήταν ο Lucien Febvre και ο Marc Bloch

                                                      Εικ. 16: Ο  V. Gordon Childe φωτογράφιζε κατά τη διάρκεια των ανασκαφών

Πίνακας Εικόνων

Εικ. 1: https://www.archaiologia.gr/blog/2019/09/26/%CE%BF-%CE%AC%CE%BD%CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80%CE%BF%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B2%CE%B9%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%8D%CE%B2%CE%B9%CE%BF%CF%85-%CF%83%CF%84%CE%BF-%CE%BC%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B5/
Εικ. 2: https://www.britannica.com/biography/Michel-de-Montaigne
Εικ. 3+4: https://www.britannica.com/biography/Michel-de-Montaigne
Εικ. 5: https://www.britannica.com/video/213093/Top-questions-answers-Thomas-Hobbes
Εικ. 6: https://www.britannica.com/event/French-Revolution
Εικ. 7: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B9%CF%8C%CF%87%CE%B1%CE%BD_%CE%93%CE%B9%CE%BF%CE%AC%CF%87%CE%B9%CE%BC_%CE%92%CE%AF%CE%BD%CE%BA%CE%B5%CE%BB%CE%BC%CE%B1%CE%BD
Εικ. 8: https://www.thoughtco.com/the-history-of-archaeology-171205
Εικ. 9: https://en.qantara.de/content/johann-gottfried-herder-and-the-orient-faith-as-silent-spirituality
Εικ. 10: https://www.maxmag.gr/politismos/philosofia/zan-zak-roysso/
Εικ. 11: https://publicdomainreview.org/essay/was-charles-darwin-an-atheist
Εικ. 12: https://genesis.nu/site/assets/files/3139/genesis-2014-1.pdf
Εικ. 13: https://publicdomainreview.org/essay/writing-his-life-through-the-other-the-anthropology-of-malinowski
Εικ. 14: https://simple.wikipedia.org/wiki/Processual_Archaeology
Εικ. 15: http://eranistis.net/wordpress/2020/05/14/%CE%B7-%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B7-%CF%83%CF%87%CE%BF%CE%BB%CE%AE-%CF%84%CF%89%CE%BD-annales/
Εικ. 16: https://www.swandro.co.uk/post/v-gordon-childe-at-skara-brae-flappers-cloche-hats-cloth-caps

Monday, September 7, 2020

Γιατί η Ομήρου «Οδύσσεια» θεωρείται η ωραιότερη ιστορία του κόσμου;

Απαντούν δυο καθηγητές

 


Απαντούν o καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο ΑΠΘ Χρήστος Τσαγγάλης και ο αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας και Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης Αντώνης Κοτσώνας.Γιάννης Πανταζόπουλος 

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ, μια συναρπαστική ιστορία. Το έπος των 12.110 στίχων, αναμφίβολα, συμπεριλαμβάνεται στα πιο πολυδιαβασμένα κείμενα, ασκώντας διαχρονικά τεράστια επίδραση στη λογοτεχνία, στην ποίηση και στην τέχνη. 

Η δεκαετής περιπλάνηση του πολυμήχανου Οδυσσέα μετά τον Τρωικό Πόλεμο, η πιστή Πηνελόπη που τον περίμενε και ο γιος του, Τηλέμαχος, ο οποίος τον αναζητούσε, έχουν χαράξει βαθιά την πολιτιστική μας συνείδηση. Η ευρηματικότητα, ο ρόλος της μοίρας, η περιπέτεια, το ταξίδι, το γεωγραφικό στοιχείο, ο νόστος, οι δοκιμασίες, η συντροφικότητα, οι μνηστήρες και η αναζήτηση της Ιθάκης ενυπάρχουν στο διαχρονικό έργο της Οδύσσειας. 

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι στο πρόσφατο αφιέρωμα του BBC η Ομήρου Οδύσσεια κατέκτησε την πρώτη θέση μεταξύ των αφηγημάτων που διαμόρφωσαν τον κόσμο και επηρέασαν σημαντικά τους αναγνώστες τους. 

«Η Οδύσσεια είναι το ποίημα του νόστου και αποτελεί ένα από τα συναρπαστικότερα κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας» επισημαίνει στη LiFO o καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Χρήστος Τσαγγάλης. Πού όμως οφείλει το έπος αυτό την επιτυχία του; Γιατί συνεχίζει να συναρπάζει αναγνώστες με διαφορετική εθνική καταγωγή, πολιτιστικές καταβολές και πολιτική τοποθέτηση; 

Η αίγλη της Οδύσσειας ενέπνευσε τους πρώτους αρχαιολόγους, με τον Ερρίκο Σλήμαν να ξεκινά τις έρευνές του στην Ιθάκη το 1870 αναζητώντας το ανάκτορο του Οδυσσέα, πριν στραφεί σε άλλες ομηρικές θέσεις. 

Ο κ. Τσαγγάλης υποστηρίζει: «Το πρώτο στοιχείο που κάνει την Οδύσσεια να ξεχωρίζει είναι ο κεντρικός της ήρωας Οδυσσέας. Η σχέση του ήρωα με την κοινότητα των εταίρων στην οποία ανήκει είναι θεμελιώδης για την ηθογράφησή του. Η αντίστιξη με την πολεμική Ιλιάδα είναι χαρακτηριστική. Στο παλαιότερο έπος το κύριο θέμα είναι η οργή του Αχιλλέα, που αφορά την αναγνώρισή του από την κοινότητα των εταίρων στην οποία ανήκει. Στην ίδια αυτή κοινότητα ανήκει και ο ιλιαδικός Οδυσσέας, ένας ήρωας πολύ διαφορετικός από τον Οδυσσέα της Οδύσσειας. 

Η ριζική αλλαγή που υφίσταται ο Οδυσσέας καθώς περνά από τον πολεμικό κόσμο της Ιλιάδας στον μεταπολεμικό κόσμο της Οδύσσειας φαίνεται ανάγλυφα στην Κυκλώπεια. Εγκλωβισμένος μαζί με τους συντρόφους του στη σπηλιά του ανθρωποφάγου Πολύφημου, ο Οδυσσέας σκέφτεται να σκοτώσει τον Κύκλωπα την ώρα που αποκοιμάται μεθυσμένος από το μαρωνίτικο κρασί που τον κέρασε ο ήρωας. Αντανακλαστικά σχεδόν ο Οδυσσέας φλερτάρει με την ιδέα να ενεργήσει ως ιλιαδικός ήρωας και να σκοτώσει τον κανίβαλο γίγαντα. Αμέσως όμως εγκαταλείπει αυτή την ιδέα, σκεπτόμενος ότι, αν σκοτώσει τον Πολύφημο, θα μείνει μαζί με τους συντρόφους του για πάντα παγιδευμένος στη σπηλιά του Κύκλωπα, καθώς κανείς τους δεν θα είναι σε θέση να μετακινήσει τον τεράστιο βράχο που κλείνει τη μοναδική είσοδο της σπηλιάς. Αν, δηλαδή, λειτουργήσει ως ιλιαδικός Οδυσσέας, θα καταστεί θύμα της ιλιαδικής του συμπεριφοράς.

Σε έναν κόσμο τεράτων, Κυκλώπων και μαγισσών, όπως είναι ο κόσμος των Απολόγων της Οδύσσειας, οι ιλιαδικές ηρωικές πρακτικές είναι όχι μόνο ακατάλληλες αλλά και καταστροφικές. Το νέο έπος της Οδύσσειας χρειάζεται έναν νέο τύπο ήρωα. Η πολεμική αλκή δίνει τη θέση της στην πολύτροπη νόηση και το παραδοσιακό ιλιαδικό κλέος διευρύνεται, περιλαμβάνοντας και τον νόστο, την ανώτερη μορφή κλέους που κατοχυρώνει η Οδύσσεια.

 Ένα δεύτερο στοιχείο που καταδεικνύει την ποιητική αξία του νεωτερικού αυτού έπους αφορά τη νέα οργάνωση της επικής ύλης. Μια εντυπωσιακή αντίθεση της Οδύσσειας από την Ιλιάδα σχετίζεται με τη μη γραμμική αφήγηση των γεγονότων. Το ποίημα ξεκινάει με την απόφαση των θεών να ζητήσουν από την Καλυψώ να αφήσει τον Οδυσσέα να φύγει από το νησί της, όπου βρίσκεται καθηλωμένος για επτά χρόνια. Έτσι ο ήρωας θα μεταβεί στη Σχερία, όπου θα τύχει της υποδειγματικής φιλοξενίας των Φαιάκων.

Σε αυτόν τον ειδυλλιακό κόσμο θα στήσει ο ποιητής της Οδύσσειας το σκηνικό για την εκτεταμένη αναδιήγηση από τον ίδιο τον Οδυσσέα όλων των περιπλανήσεών του, από τον απόπλου του από την Τροία μέχρι και την άφιξή του στο νησί της Καλυψώς. Η διευρυμένη αυτή ανάληψη αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο του ήρωα του έπους, ο οποίος ως μοναδικός επιζών αναλαμβάνει να τραγουδήσει στους Φαίακες τη δική του Οδύσσεια. Με τον τρόπο αυτόν το ποίημα αναπαριστά εσωτερικά την ίδια του την εκτέλεση. Ο ποιητής του έπους υποκλίνεται στον αγαπημένο του ήρωα, καθιστώντας τον εσωτερικό αοιδό, καθρεφτίζοντας σε αυτόν τον ίδιο του τον εαυτό και την τέχνη του.

Η Οδύσσεια έχει καταστεί το ποίημα-σύμβολο του νόστου. Η καινοφανής τεχνική της γίνεται αντιληπτή όταν την αντιπαραβάλουμε με την προ-ομηρική επική παράδοση νόστων των λοιπών Αχαιών αρχηγών που επέστρεψαν μετά τον πόλεμο στην Ελλάδα. Σε αυτή την παράδοση οι νόστοι Αχαιών περιλάμβαναν αποκλειστικά τις δυσκολίες του ταξιδιού της επιστροφής.

Στην ομηρική Οδύσσεια, αντίθετα, ο εξωτερικός νόστος του Οδυσσέα παρακολουθεί τον εσωτερικό του νόστο. Ο ήρωας επιστρέφει όχι μόνο στην πατρίδα του, την Ιθάκη, αλλά και στην προηγούμενη κατάστασή του, αυτήν του Ιθακήσιου βασιλιά, του συζύγου της Πηνελόπης και του πατέρα του Τηλέμαχου. Ο Οδυσσέας δεν περιπλανιέται απλώς στη θάλασσα της Μεσογείου αλλά και στην άβυσσο της ψυχικής του υπόστασης, σε μια προσπάθεια να ανακαλύψει εκ νέου τον παλιό του εαυτό. Οι τόποι τους οποίους επισκέπτεται δεν είναι κυριολεκτικοί. Συνιστούν αφορμές για να βρεθεί αντιμέτωπος με διαφορετικές ψυχικές καταστάσεις. Η γεωγραφία των Απολόγων είναι οι εποχές του ήρωα.

Η φήμη της Οδύσσειας οφείλεται και στην επιδίωξή της να κατοχυρώσει την ποιοτική ανωτερότητα του πρωταγωνιστή της σε σχέση με τους κεντρικούς ήρωες άλλων επικών ποιημάτων με τρωικό ή μετα-τρωικό περιεχόμενο. Στο επεισόδιο των Σειρήνων, ο Οδυσσέας ακούει τις γλυκόλαλες φωνές των παράξενων αυτών πλασμάτων να τον καλούν να πάει στο νησί τους για να ακούσει τα κατορθώματα και τα πάθη των Αχαιών στην Τροία, να ακούσει δηλαδή την Ιλιάδα. Με πόση δεξιοτεχνία επιχειρεί ο ποιητής της Οδύσσειας να καταστήσει ποιητολογικά χρωματισμένη αυτή την πρόσκληση φαίνεται από τη χρήση από τις Σειρήνες στερεότυπων εκφράσεων που απαντούν μόνο στην Ιλιάδα.

Οι Σειρήνες προσκαλούν τον Οδυσσέα όχι απλώς να πάει στο νησί τους αλλά να εγκαταλείψει το πλοίο της Οδύσσειας, να αλλάξει δηλαδή ποίημα και ποιητή και να γίνει ο ήρωας της Ιλιάδας. Αν βεβαίως συνέβαινε αυτό, το ποίημα θα ακυρωνόταν διά του κυριολεκτικού και συμβολικού θανάτου του ήρωα από τις ανθρωποφάγες Σειρήνες. Η απειλή όμως, την οποία ξεπερνά ο ήρωας, έχει πια αποκτήσει ποιητολογική διάσταση. Αφορά τον Οδυσσέα ως έμβλημα της Οδύσσειας και κατ' επέκταση τον ποιητή της Οδύσσειας και το έπος που αυτός δημιούργησε.

Μελετώντας την πολυεπίπεδη οδυσσειακή φυσιογνωμία του Οδυσσέα, μπορούμε να κατανοήσουμε τη διαδικασία της επικής ηρωογονίας. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό: πρόκειται για την αρχαιολογία και παθολογία ενός νέου τύπου ήρωα που έγινε έμβλημα ενός νέου τύπου έπους».

Από την πλευρά του, ο αναπληρωτής καθηγητής Iστορίας και Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης Αντώνης Κοτσώνας αφηγείται: «Θυμάμαι καλά πότε, πώς και από ποιον έλαβα ως δώρο μια διασκευή της Οδύσσειας για παιδιά, παρότι δεν έχω ανάλογες μνήμες για τα τόσα άλλα βιβλία των σχολικών μου χρόνων. Η ιστορία της επιστροφής του Οδυσσέα στην Ιθάκη σαγήνευσε προφανώς την παιδική φαντασία μου, όπως συμβαίνει σε ανθρώπους κάθε ηλικίας. Η εξαιρετική απήχηση της Οδύσσειας επιβεβαιώθηκε εμφατικά από την πρόσφατη ανάδειξή της ως κορυφαίας μεταξύ των 100 ιστοριών που διαμόρφωσαν τον κόσμο, σύμφωνα με μια ενδιαφέρουσα έρευνα του BBC.

Η έρευνα βασίστηκε στις κρίσεις 108 ειδικών από διάφορες χώρες, κυρίως όμως δυτικές και μάλιστα αγγλόφωνες. Ως εκ τούτου, το εγχείρημα ανακαλεί τον Δυτικό Κανόνα (το σύνολο των έργων των γραμμάτων και των τεχνών που θεωρούνται τα πλέον αξιόλογα στον δυτικό κόσμο), παρότι οι εμπνευστές του αποστασιοποιούνται από μια κανονιστική προσέγγιση.

Κανένας από τους κριτές του BBC δεν είναι Έλληνας, όμως ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός εκπροσωπείται από επτά από τα 100 έργα, ενώ το σύνολο των λοιπών πολιτισμών της αρχαιότητας εκπροσωπείται από πέντε μόλις έργα. Μολονότι η "ελληνοκεντρική" αυτή προσέγγιση υποχωρεί αν εστιάσει κανείς στις επιλογές των κριτών που ζουν σε μη δυτικές χώρες, το ερώτημα παραμένει: γιατί αναδείχθηκε πρώτη η Οδύσσεια;

Για του αρχαίους Έλληνες, η Οδύσσεια (στη γνωστότερη εκδοχή της) ήταν έργο της διάνοιας του Ομήρου, που θεωρούνταν αξεπέραστη, και συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της εικόνας των Ελλήνων για το παρελθόν τους, στη συγκρότηση του πανθέου των αθανάτων και των σχέσεών τους με τους θνητούς, και στην προβολή προτύπων ανδρικής και γυναικείας αρετής. Ο Οδυσσέας ξεχωρίζει ανάμεσα στα ηρωικά πρότυπα της αρχαιότητας χάρη στον "πολύτροπο" χαρακτήρα του, που τον καθιστά πιο προσιτό και ανθρώπινο. Ο ήρωας αυτός και ο νόστος του θα έβρισκαν ιδιαίτερη απήχηση ανάμεσα στους Έλληνες που έφευγαν από την πατρίδα τους για να αποικήσουν άγνωστες γωνιές της Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας, αλλά και στους ναυτικούς που αρμένιζαν στις θάλασσες αυτές.

Η Οδύσσεια είναι το ποίημα του νόστου και αποτελεί ένα από τα συναρπαστικότερα κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Η Οδύσσεια είναι το ποίημα του νόστου και αποτελεί ένα από τα συναρπαστικότερα κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Για τον ευρύτερο μεσογειακό κόσμο, η περιήγηση του Οδυσσέα σε άγνωστες περιοχές έδωσε την ευκαιρία σε μη ελληνικούς πληθυσμούς να διαπραγματευτούν την ένταξή του σε έναν ελληνοκεντρικό καταστατικό χάρτη. Είναι ενδεικτικό ότι ο Λατίνος, γενάρχης των Ετρούσκων της Ιταλίας, θεωρούνταν γιος του Οδυσσέα και της Κίρκης, ενώ στην ιταλική χερσόνησο πλάστηκαν παραλλαγές του οδυσσειακού μύθου που προβάλλουν την οικειοποίηση του ήρωα από μη ελληνικούς πληθυσμούς.

Για τον δυτικό κόσμο από την Αναγέννηση και μετά, η Οδύσσεια είναι πρωτίστως ένα αρχέτυπο περιπλάνησης και επιστροφής στη βάση. Είτε πρόκειται για ταξίδι στους Τροπικούς, είτε για περιήγηση στο Διάστημα, είτε για εσωτερική αναζήτηση, η περιπλάνηση αυτή ενέχει σύνθετους υπαρξιακούς προβληματισμούς. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της "Ιθάκης" του Καβάφη (1911) ή του Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις (1922), με τον τελευταίο να αντικαθιστά το ομηρικό σκηνικό με εκείνο του Δουβλίνου του πρώιμου 20ού αιώνα. Το γεγονός ότι το πλούσιο σε οδυσσειακές αναφορές έργο του Τζόις αναδείχθηκε 17ο στον κατάλογο των κριτών του BBC είναι ένας έμμεσος έπαινος για την Οδύσσεια, καθώς η στενή διακειμενική σχέση των δύο έργων είναι ίσως μοναδική για το σύνολο του σχετικού καταλόγου.

Η αίγλη της Οδύσσειας ενέπνευσε τους πρώτους αρχαιολόγους, με τον Ερρίκο Σλήμαν να ξεκινά τις έρευνές του στην Ιθάκη το 1870 αναζητώντας το ανάκτορο του Οδυσσέα, πριν στραφεί σε άλλες ομηρικές θέσεις. Πολλοί μελετητές επιχείρησαν να ταυτίσουν τα μέρη όπου περιπλανήθηκε ο Οδυσσέας με γεωγραφικά τοπόσημα της Μεσογείου και να χαρτογραφήσουν το ταξίδι του (για να μην αναφερθώ στον εξωκεανισμό, δηλαδή τις αρχαίες και σύγχρονες θεωρίες της περιπλάνησης του Οδυσσέα πέραν της Μεσογείου).

Για παράδειγμα, ο κλασικιστής Victor Bérard και ο φωτογράφος Fred Boissonnas διέσχισαν το 1912 τη Μεσόγειο με ιστιοφόρο, ιχνηλατώντας και φωτογραφίζοντας οδυσσειακά τοπία. Μολονότι η προσέγγιση του ομηρικού κειμένου ως ιστορικού/γεωγραφικού ντοκουμέντου απορρίπτεται από τη σύγχρονη έρευνα (και είχε λοιδορηθεί ήδη από τον Ερατοσθένη), το έργο των Bérard και Boissonnas συνεχίζει να γοητεύει και πρόσφατα αναρτήθηκε στο Διαδίκτυο συνοδευόμενο από διαδραστικούς χάρτες με γεωαναφορές.

Παρά τη διαχρονία της, η απήχηση της Οδύσσειας στον 21ο αιώνα δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Στην Ευρώπη και στη Βόρεια Αμερική των τελευταίων δεκαετιών ο Δυτικός Κανόνας αποδομείται και οι Κλασικές Σπουδές υπονομεύονται λόγω της παλαιότερης σύνδεσής του με κυρίαρχες, αλλά προβληματικές ιδεολογίες. Παρά ταύτα, ο λογοτεχνικός και εννοιολογικός πλούτος της ιστορίας του Οδυσσέα προσελκύει νέες, ρηξικέλευθες αναγνώσεις, που απηχούν το ενδιαφέρον του κοινού για επίκαιρα ζητήματα φύλου, φυλής και κοινωνικής τάξης.

Ενδεικτικά αναφέρω τις περιπτώσεις του έργου της Margaret Atwood (γνωστής και από την Ιστορία της Θεραπαινίδας), η οποία συνέθεσε μια εκδοχή της Οδύσσειας ιδωμένη από τη γυναικεία σκοπιά της Πηνελόπης, ως Πηνελοπιάδα (2005)· της Justine McConnell που έγραψε τις Black Odysseys (2013), οι οποίες αναδεικνύουν τους τρόπους με τους οποίους μια ιστορία του Δυτικού Κανόνα ενέπνευσε λογοτέχνες και καλλιτέχνες αφρικανικής καταγωγής να παράγουν έργα που διαπνέονται από μετα-αποικιακές προσεγγίσεις· καθώς και την ψυχιατρική προσέγγιση του Jonathan Shay (Odysseus in America: Combat Trauma and the Trials of Homecoming, 2002) ή το σχετικό κόμικ του Bryan Doerries (The Odyssey of Sergeant Jack Brennan, 2016), τα οποία αντλούν από την ιστορία της Οδύσσειας για να αναλύσουν την εμπειρία της επιστροφής του σύγχρονου στρατιώτη στο σπίτι του και τις μετατραυματικές διαταραχές που τη συνοδεύουν.

Οι τρέχουσες αυτές προσεγγίσεις επιβεβαιώνουν και εμπλουτίζουν την κορυφαία απήχηση της Οδύσσειας, όπως φάνηκε και από την προσοχή που έλαβαν στην πρόσφατη και πολύ επιτυχημένη έκθεση του Βρετανικού Μουσείου "Τροία: Μύθος και Πραγματικότητα". Χάρη στις προσεγγίσεις αυτές, η αρχαία χιλιοειπωμένη ηρωική ιστορία τρέπεται σε βιωματική εμπειρία για ανθρώπους του 21ου αιώνα, διαστέλλοντας καταλυτικά την οικουμενική διάσταση του έργου».

Πηγή: Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO. 

Έθιμα της Αφρικής

 

                                                  

Στους Himba της Ναμίμπιας στη Νότια Αφρική, καθορίζεται η ημερομηνία γέννησης ενός παιδιού, όχι από την ώρα της άφιξής του στον κόσμο, αλλά πολύ νωρίτερα: από την ημέρα που το παιδί επισκέφτεται το μυαλό της μητέρα του. ⠀

Όταν μια γυναίκα αποφασίσει ότι θα κάνει παιδί, ξεκουράζεται και χαλαρώνει επί ώρα κάτω από ένα δέντρο, μέχρι να ακούσει το τραγούδι του παιδιού που θέλει να γεννηθεί. Και αφού ακούσει αυτό το παιδικό τραγούδι, επιστρέφει στον άνθρωπο, που θα είναι ο πατέρας του παιδιού, για να του το μάθει. Και μετά, όταν κάνουν έρωτα, τραγουδούν το τραγούδι του παιδιού μαζί για να το καλέσουν.

Όταν η μητέρα είναι έγκυος, διδάσκει το τραγούδι αυτού του παιδιού στις μαίες και τις μεγαλύτερες γυναίκες του χωριού. Έτσι, όταν γεννιέται το παιδί, οι ηλικιωμένες γυναίκες και οι άνθρωποι γύρω του τραγουδούν το τραγούδι του για να το καλωσορίσουν. ⠀

Καθώς το παιδί μεγαλώνει, οι άλλοι χωρικοί μαθαίνουν το τραγούδι του. Οπότε αν το παιδί πέσει ή πληγωθεί, βρίσκεται πάντα κάποιον να το μαζέψει και να τραγουδήσει το τραγούδι του. Ομοίως, εάν το παιδί κάνει κάτι υπέροχο, ή περάσει με επιτυχία από τις τελετές της ενηλικίωσης, οι κάτοικοι του χωριού τραγουδούν το τραγούδι του για να το τιμήσουν. Στο γάμο του, επίσης το τραγούδι του θα τραγουδηθεί μαζί με τα τραγούδια της γαμήλιας τελετής. ⠀ ⠀

Εάν, σε οποιαδήποτε στιγμή κατά τη διάρκεια της ζωής του, το άτομο διαπράττει ένα έγκλημα ή μια παρεκκλίνουσα κοινωνική πράξη, το άτομο καλείται στο κέντρο του χωριού και οι άνθρωποι της κοινότητας σχηματίζουν έναν κύκλο γύρω του. Μετά όλοι μαζί τραγουδούν το τραγούδι του. ⠀

Η φυλή αναγνωρίζει ότι η διόρθωση της αντικοινωνικής συμπεριφοράς δεν περνάει μέσα από την τιμωρία, αλλά μέσα από την αγάπη και την υπενθύμιση της ταυτότητας. Όταν αναγνωρίζεις το δικό σου τραγούδι, δεν θέλεις ή δεν χρειάζεται να κάνεις κάτι, που θα έβλαπτε τους άλλους

Και όταν, γερνάει αυτό το παιδί, ξαπλώνει στο κρεβάτι του έτοιμο να πεθάνει, ενώ όλοι οι χωρικοί τραγουδούν, για τελευταία φορά, για να το αποχαιρετίσουν το τραγούδι του.

από Robby Bellastoria
φωτογραφία από τον Chris McLennan
See Less