Thursday, November 8, 2018

Συμφωνία των συνιστώντων για εξωτερική πολιτική και φιλοξενούμενοι στον Βορρά

 Γράφει ο Γιάννος Χαραλαμπίδης*
Όμηρος των κρατιδίων η Κεντρική Εξουσία

Τα έγγραφα του Εθνικού, το βέτο στην ενέργεια και πως διχοτομούνται οι εξουσίες, η διεθνής προσωπικότητα, η ιθαγένεια και η διπλή πηγή κυριαρχίας.

· Οι αρχές της ΕΕ και το δικαίωμα ιδιοκτησίας

· Η αυτοδιάθεση και τα κρατίδια

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι συνεπής στις θέσεις του από το 2010, υποστηρίζοντας τη χαλαρή ομοσπονδία. Επί τούτου παρέδωσε προς το Εθνικό Συμβούλιο στις 23 Οκτωβρίου του 2018 σχετικά έγγραφα, που αποτυπώνουν τμήμα του κεκτημένου των συνομιλιών. Αυτό το κεκτημένο, καθώς και τα έγγραφα του Προέδρου, προνοούν, κατ’ ελάχιστον, την ομηρία της Κεντρικής Κυβέρνησης στα δυο ισότιμου καθεστώτος συνιστώντα κρατίδια, με την κυριαρχία και τη διεθνή προσωπικότητα να διχοτομούνται. Ταυτοχρόνως, η ιθαγένεια εξελίσσεται σε εργαλείο καθεστώτος δυο κρατών, με τους Ελληνοκύπριους να έχουν καθεστώς φιλοξενουμένων στον βορρά. Ειδικώς η κυριαρχία είναι πρόδηλο ότι επί τη βάσει του καταλοίπου εξουσίας και της Συμφωνίας Αναστασιάδη - Έρογλου έχει διπλή πηγή εξουσίας.

Εξωτερική πολιτική, ζητήματα ασφάλειας και FIR


Εάν κάποιος διαβάσει με προσοχή τα εν λόγω έγγραφα, θα διαπιστώσει τα εξής:

Πρώτο, γίνεται αναφορά στις αρμοδιότητες της Κεντρικής Κυβέρνησης και τονίζεται ότι τόσο τα ζητήματα της Εξωτερικής Πολιτικής όσο και αυτά της Άμυνας -ό,τι δηλαδή ονομάζουμε ως high politics και σκληρό πυρήνα της κυριαρχίας- θα ανήκουν στην Κεντρική Κυβέρνηση. Όμως, την ίδια στιγμή, υπάρχει μια υποσημείωση επί τη βάσει της οποίας η λειτουργία των θεμάτων της εξωτερική πολιτικής, και δη της άσκησης των αρμοδιοτήτων της, θα προκύψει, κατόπιν συμφωνίας - συνεργασίας, μεταξύ των δυο ισότιμου καθεστώτος κρατών. Πρόκειται για την υποσημείωση αριθμός 2 (έγγραφο List of competences to be assigned by the constitution to the federal government, σημείο 1).

Η διάταξη αυτή είναι συναφής με ό,τι η συμφωνία του Προέδρου με τον Έρογλου της 11ης Φεβρουαρίου, καθώς και τo συναφές έγγραφο που έδωσε ο Πρόεδρος στο Εθνικό καθορίζουν (Provision to be included in the Federal Constitution, 19 Απριλίου 2017, βλέπε τις δυο πρώτες παραγράφους). Ότι, δηλαδή, οι νόμοι που θα θεσπίζονται από τα δυο συνιστώντα κράτη, καθώς και από την Κεντρική Κυβέρνηση, δεν θα υπερισχύουν ο ένας του άλλου. Με άλλα λόγια, θα έχουμε μια τριπλή ισοϋψή τυπική σχέση και νομική ισχύ, στο πλαίσιο της οποίας η νομοθεσία της Κεντρικής Κυβέρνησης δεν θα υπερισχύει εκείνης των συνιστώντων κρατών και αντίστροφα. Ρυθμιστής της συνταγματικότητας θα είναι το Ομοσπονδιακό Σύνταγμα και το σχετικό με το θέμα Δικαστήριο. Δηλαδή, η Κεντρική Κυβέρνηση και οι εξουσίες της δεν θα υπερισχύουν, δεν θα έχουν μεγαλύτερη τυπική ισχύ εκείνων που θα έχουν τα συνιστώντα κράτη.

Με άλλα λόγια, από τη μια δίδεται η εξουσία και οι αρμοδιότητες για την εξωτερική πολιτική στην Κεντρική Κυβέρνηση, αλλά την ίδια στιγμή διχοτομούνται μεταξύ των δυο κρατών αφού από αυτά εξαρτάται ο τρόπος άσκησής τους, και μάλιστα κατόπιν τριμερών συμφωνιών! Δεν αποκλείεται και διμερών. Ανάλογη είναι και η περίπτωση που αφορά στην άμυνα. Από τη μια οι αρμοδιότητες ανήκουν στην Κεντρική Εξουσία, όπως η παράγραφος 2 του εγγράφου «List of competences to be assigned by the constitution to the federal government», αναφέρει. Όμως η παράγραφος 3, που μνημονεύει τον έλεγχο και την ασφάλεια στη γη, στον αέρα και στη θάλασσα, συνοδεύεται από την υποσημείωση αριθμός 3. Σε αυτήν τονίζεται ότι «οι αρμοδιότητες αυτές μπορούν να ανατεθούν ως προς την εφαρμογή τους» και να ασκηθούν από τα δυο συνιστώντα κράτη, «καταλλήλως».

Τι σημαίνει, άραγε, αυτό; Μήπως ότι το κάθε κρατίδιο θα ελέγχει την ΑΟΖ, το FIR του και ειδικότερα τους τομείς ασφάλειας, καταλλήλως; Διχοτομική διάταξη, που δεν αποκλείεται να οδηγήσει σε μπάχαλο.
Κατάλοιπο εξουσίας και πηγές κυριαρχίας

Δεύτερο, τονίζεται ότι το κατάλοιπο της εξουσίας (residual power), για το οποίο γινόταν στο παρελθόν πολύς λόγος, θα ανήκει στα ισότιμα συνιστώντα κράτη και όχι στην Κεντρική Κυβέρνηση. Η θέση αυτή είναι αντίθετη με ό,τι ισχυριζόταν ότι θα διεκδικούσε η ηγεσία του τόπου. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι, όσες εξουσίες δεν καθορίζεται ρητώς ότι ανήκουν στην Κεντρική Εξουσία και Κυβέρνηση, θα ανήκουν στα ισότιμου καθεστώτος συνιστώντα κράτη.

Πρόκειται γι' αυτό που λέμε στην ΕΕ, η αρχή της επικουρικότητας. Δηλαδή το κατάλοιπο εξουσίας ανήκει στα κράτη - μέλη, στα οποία ανήκει η κυριαρχία. Κατ’ αναλογίαν, το πλεονέκτημα στο θέμα της κυριαρχίας ανήκει στα συνιστώντα κράτη και όχι στην Κεντρική Κυβέρνηση. Συνεπώς, αυτά θα νομοθετούν στους τομείς όπου δε έχει αρμοδιότητα ρητώς η Κεντρική Κυβέρνηση, επειδή θα έχουν στην ουσία χωριστή εξουσία, δηλαδή κυριαρχία. Αυτό άλλωστε προκύπτει και από τη συμφωνία Αναστασιάδη - Έρογλου της 11ης Φεβρουαρίου, στην οποία αναφέρεται ότι η κυριαρχία πηγάζει εξίσου από τους Ελληνοκύπριους και τους Τουρκοκύπριους χωρίς ρητή αναφορά σε ενιαίο λαό.

Άρα η πηγή της κυριαρχίας είναι διπλή, θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος, γεγονός που δικαιολογεί γιατί το κατάλοιπο εξουσίας δεν ανήκει στην Κεντρική Εξουσία, αλλά στα συνιστώντα κράτη. Εάν, ταυτοχρόνως, λάβουμε υπόψη ότι τα θέματα της εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας είναι εγκλωβισμένα στα συνιστώντα κράτη, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι η κοινή Κεντρική Κυβέρνηση άλλοτε υποτάσσεται και άλλοτε εξαρτάται από τα ισότιμου καθεστώτος συνιστώντα κράτη.

Αρχές ΕΕ και ιδιοκτησία

Τρίτο, γίνεται λόγος για εφαρμογή του κεκτημένου και των αρχών της ΕΕ σε ολόκληρη την Κύπρο (Έγγραφο Joint paper on the relationships between the Federal Government and the Constituent States). Και είναι μια θέση απολύτως ορθή. Εάν είναι, όντως, έτσι τα πράγματα, τότε γιατί μπήκαμε σε μια διαδικασία καθορισμού κριτηρίων για τη επανάκτηση των περιουσιών ή για την αποζημίωσή τους;

Το δικαίωμα της ιδιοκτησίας είναι μια από τις θεμελιώδεις αρχές της ΕΕ. Πώς είναι δυνατό να υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες το πλεονέκτημα ανήκει στον χρήστη, δηλαδή στον σφετεριστή; Διότι ο έποικος και ο Τουρκοκύπριος, που διαμένουν σε ελληνοκυπριακή περιουσία, έχουν πλήρη συνείδηση ότι δεν έχουν κυριότητα επί της περιουσίας που παρανόμως κατέχουν. Γνωρίζουν ότι η κυριότητα ανήκει σε άλλον και ότι την κατέχουν με τη χρήση των όπλων. Άρα υπάρχει και το στοιχείο του δόλου. Πώς από τη μια εφαρμόζεται το κεκτημένο και οι αρχές της ΕΕ και από την άλλη υιοθετούνται οι κανόνες των τουρκικών τανκς;

Επισημαίνουμε, ταυτοχρόνως, ότι παραβιάζονται και οι σχετικοί νόμοι της Κυπριακής Δημοκρατίας, που είναι ακόμη αναγνωρισμένο κράτος, και όχι εκλιπόν. Σήμερα, η εφαρμογή του κεκτημένου έχει ως σημείο αναφοράς το νομικό καθεστώς της Κυπριακής Δημοκρατίας. Την επαύριον θα έχει ως σημείο αναφοράς το σύνθετο πολιτειακό σύστημα μιας ομοσπονδίας. Συνεπώς, για να μην υπάρχει απόκλιση από τις αρχές και αξίες της ΕΕ, θα πρέπει να προκύψει πρωτογενές δίκαιο. Θα πρέπει να υπάρχει νέο νομικό καθεστώς. Ακόμη και αν θεωρήσουμε ότι οι αποκλίσεις από τις αρχές της ΕΕ θα συνιστούν τμήμα του κεκτημένου, και πάλιν οδηγούμαστε σε μια μορφή πρωτογενούς δικαίου. Άλλωστε, εάν το ενιαίο κράτος διαιρεθεί σε δυο συνιστώντα κράτη, εκ των πραγμάτων δεν θα μπορεί να συνιστά τη συνέχεια της Κυπριακής Δημοκρατίας. Και αυτό δεν προκύπτει μόνο μέσα από τη σύνθετη ομοσπονδιακή δομή, αλλά και από το γεγονός ότι δεν θα έχουμε δυνατότητα επιστροφής στο προηγούμενο καθεστώς, δηλαδή της Κυπριακής Δημοκρατίας, εάν κάτι πάει στραβά. Ως εκ τούτου, εάν πάει κάτι στραβά, το ερώτημα είναι ποιο από τα δυο κρατίδια θα αναγνωρίζεται ή εάν θα αναγνωρίζονται και τα δυο.

Κλασικό παράδειγμα των όσων αναφέρουμε είναι η περίπτωση της Σοβιετικής Ένωσης. Η Ρωσική Ομοσπονδία είναι μεν το διάδοχο κράτος, πλην όμως δεν υπάρχει η Σοβιετική Ένωση. Σε αυτά προστίθεται και το εξής: Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, δεν είναι μόνο η Ρωσία που αναγνωρίστηκε, αλλά και τα άλλα συνιστώντα κράτη. Μάλιστα, η Ουκρανία και οι Βαλτικές Χώρες δεν υπέβαλαν νέα αίτηση ένταξης στον ΟΗΕ, παρότι δεν είναι διάδοχα κράτη.

Νομικά, η αντίληψη περί συνέχειας του κράτους έχει ως στόχο την ανάληψη των υποχρεώσεων και δη των οικονομικών, σε περίπτωση πολιτειακών μεταβολών. Στην πράξη, όμως, τα κράτη και η πολιτειακή τους μορφή σταματούν να υπάρχουν και εμφανίζονται με νέες πολιτειακές δομές και διασπάσεις, χωρίς δρόμο επιστροφής. Νομικά μπορεί να ισχυρισθεί κάποιος ότι υπάρχει συνέχεια του προηγούμενου κράτους, αλλά στην πράξη το εν λόγω κράτος έχει διαλυθεί. Δεν υπάρχει με την προηγούμενη δομή, μορφή και σύνταγμα.

Άλλωστε, στην περίπτωση της Κύπρου έχουμε εξ υπαρχής καταρτισμό δομών και συνταγμάτων χωρίς να υπάρχει καν Συνταγματική Συνέλευση εκλεγμένη από το σύνολο του λαού, Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Τα δε χωριστά δημοψηφίσματα εμφανίζονται ήδη από τους Τούρκους ως χωριστές αυτοδιαθέσεις, δηλαδή προκύπτοντα από δυο λαούς. Η δε Συμφωνία Αναστασιάδη-Έρογλου της 11ης Φεβρουαρίου, ως θεμελιώδης βάση της λύσης, δεν κάνει πουθενά αναφορά σε έναν και μόνο λαό. Αντίθετα, τονίζει ότι η κυριαρχία θα πηγάζει εξίσου από Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους. Δίδεται, με άλλα λόγια, λαβή για ερμηνεία που αφορά στη διχοτόμηση της εξουσίας και σε δυο πηγές εξουσίας - κυριαρχίας, που προέρχονται από δυο λαούς.

Αυτά, σε συνδυασμό με τα όσα έχουμε ήδη αναλύσει περί του τρόπου λειτουργίας των θεμάτων εξωτερικής πολιτικής και ζητημάτων ασφάλειας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το σύστημα δεν θα είναι μια απλή χαλαρή ομοσπονδία, αλλά ένα συνομοσπονδιακό σύστημα, που θα ζει κάτω από τον εφιάλτη της απόσχισης και της άσκησης χωριστών δημοψηφισμάτων στη βάση της αρχής της αυτοδιάθεσης, όπως το άρθρο 1 παράγραφος 2 της Χάρτας του ΟΗΕ καθορίζει.

Ειδική πλειοψηφία για ΑΟΖ

Πέραν των ανωτέρω, θα πρέπει να επισημανθεί και το εξής: Στο έγγραφο του Προέδρου καθορίζεται ότι τα θέματα του φυσικού αερίου και της ΑΟΖ συνιστούν αρμοδιότητες, που ανήκουν στην Κεντρική Κυβέρνηση, καθώς και ότι θα ρυθμίζονται με βάση το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας («List of competences to be assigned by the constitution to the federal government»). Όμως και επί του ζητήματος αυτού επισημαίνεται ότι οι αποφάσεις θα λαμβάνονται με ειδική πλειοψηφία. Θα υπάρχει, δηλαδή, μια μορφή «βέτο».

Εφόσον, μάλιστα, η Τουρκία αμφισβητεί την Κυπριακή ΑΟΖ και τα όριά της, σημαίνει ότι θα προκύψει επανακαθορισμός της. Εφόσον η Άγκυρα δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία, θα πρέπει ο επανακαθορισμός να γίνει μεταξύ των δυο Κοινοτήτων και να εγκριθεί μέσω των δημοψηφισμάτων ή να γίνει επανακαθορισμός μετά τη λύση. Είτε με τον έναν είτε με τον άλλο τρόπο, καταργείται νομικά η Κυπριακή Δημοκρατία.

Διότι, από νομικής άποψης, ποιος είναι ο κ. Ακιντζί για να συζητήσει μαζί του ο νόμιμος Πρόεδρος τον επανακαθορισμό της ΑΟΖ; Δεν έχει εκλεγεί επί τη βάσει μιας νομίμου συνταγματικής δομής. Το ψευδοκράτος και οι θεσμοί δεν αναγνωρίζονται και δεν παράγουν δίκαιο.

Ο επανακαθορισμός της ΑΟΖ προϋποθέτει τη σύμφωνη γνώμη όλων των εμπλεκομένων κρατών, όπως η Αίγυπτος και το Ισραήλ, τα οποία έχουν ήδη υπογράψει διμερείς συμφωνίες με την Κυπριακή Δημοκρατία. Πώς οι συμφωνίες αυτές θα αλλάξουν; Ποιο θα είναι το υποκείμενο του Διεθνούς Δικαίου που θα συνάψει νέες συμφωνίες; Πάντως, οι Τουρκοκύπριοι και η Τουρκία δεν αναγνωρίζουν την Κυπριακή Δημοκρατία.

Συνεπώς, το μόνο υποκείμενο Διεθνούς Δικαίου, που θα δεχθεί η τουρκική πλευρά να υπογράψει μαζί του τέτοιες συμφωνίες, θα είναι το νέο πολιτειακό σύστημα με την ειδική πλειοψηφία! Ερώτημα: Τους γείτονές μας τους ρωτήσαμε εάν θέλουν αλλαγή των συμφωνιών για την ΑΟΖ; Ακόμη και αν εμείς θέλουμε την Τουρκία, ρωτήσαμε τη θέση του Ισραήλ; Επί του παρόντος, το Ισραήλ επιθυμεί να μιλά μαζί μας και όχι με τον Ερντογάν και τον όποιο Ερντογάν. Η Λευκωσία γνωρίζει την ισραηλινή αντίληψη με ό,τι αυτό και αν σημαίνει ως προς τη λύση και τη μορφή της. Υπάρχει και κάτι άλλο που περιπλέκει την κατάσταση.

Τι θα συμβεί με τις παράνομες συμφωνίες μεταξύ ψευδοκράτους και Τουρκίας; Θα νομιμοποιηθούν; Εάν συμβεί κάτι τέτοιο, δεν θα σημαίνει και αναγνώριση του ψευδοκράτους; Διότι επί τη βάσει ποιας αρχής του Διεθνούς και Κοινοτικού Δικαίου μπορούν να έχουν ισχύ οι συμφωνίες αυτές, όταν τα ψηφίσματα 541 και 550 του Συμβουλίου Ασφαλείας τονίζουν ρητώς ότι δεν αναγνωρίζεται το ψευδοκράτος; Το ίδιο αναφέρει και η αντιδήλωση της 21ης Σεπτεμβρίου του 2005, η οποία αναγνωρίζει ως μόνο κράτος στην Κύπρο αυτό της Κυπριακής Δημοκρατίας και καλεί την Τουρκία να την αναγνωρίσει.

Ποιο είναι, λοιπόν, το υποκείμενο Διεθνούς Δικαίου που συνάπτει διμερή συμφωνία, όταν το ψευδοκράτος δεν αναγνωρίζεται; Από πότε ένα παράνομο καθεστώς μπορεί να παράγει δίκαιο; Εάν νομιμοποιηθούν οι συμφωνίες του ψευδοκράτους δεν είναι ως να γίνεται αποδοχή του, νομιμοποίησή του και ως να αποδεχόμαστε τη συνέχειά του ως νόμιμης πλέον οντότητας με τη μορφή του ισότιμου συνιστώντος κράτους;
Ιθαγένεια και δικαίωμα ψήφου

Στο ένα από τα έγγραφα του Προέδρου γίνεται αναφορά σε μια διεθνή ιθαγένεια, η οποία, όμως, στην πράξη διχοτομείται σε άλλες δυο εσωτερικές, οι οποίες συνδέονται με το δικαίωμα της ψήφου («List of competences to be assigned by the constitution to the federal government»). Δηλαδή, οι Ελληνοκύπριοι δεν θα έχουν δικαίωμα ψήφου στον βορρά, διότι εάν έχουν τέτοιο δικαίωμα, θα καταστεί και το βόρειο κρατίδιο ελληνικό. Οι Ελληνοκύπριοι που θα έχουν μόνιμη κατοικία στον βορρά, θα έχουν δικαίωμα ψήφου στις τοπικές εκλογές σε ποσοστό της τάξης του 20%.

Εάν μια οικογένεια είναι πενταμελής ή εξαμελής, ποια μέλη και πώς θα αποκλείονται από τις εκλογές; Με τι κριτήρια; Σε ποιο ευρωπαϊκό κράτος υπάρχει τέτοια ποσόστωση; Σημειώνουμε ότι, στη Βρετανία, οι Κύπριοι ως πολίτες της Κοινοπολιτείας έχουν δικαίωμα ψήφου στις εθνικές εκλογές. Δεν θα έχουν, όμως, στον βορρά. Στην ίδια τους την πατρίδα. Προφανώς, ο βορράς δεν θα είναι πατρίδα τους, αφού το δικαίωμα της ψήφου είναι αυθύπαρκτο με τους νόμιμους πολίτες του κράτους τους. Της πατρίδας τους. Η αφαίρεση του δικαιώματος της ψήφου από τους Έλληνες στον βορρά αποτελεί ρατσιστικό και φυλετικό αντιδημοκρατικό μέτρο, ακόμη και σε μια ομοσπονδία.

Πώς, λοιπόν, γίνεται λόγος στα έγγραφα που έδωσε ο Πρόεδρος στο Εθνικό ότι η ομοσπονδία που θα εγκαθιδρυθεί στην Κύπρο δεν θα έχει ρατσιστικό και φυλετικό χαρακτήρα, όταν το δικαίωμα της ψήφου έχει ρατσιστικό χαρακτήρα, την ίδια στιγμή, κατά την οποία ο τρόπος εφαρμογής του δημιουργεί την εντύπωση ότι στην Κύπρο θα υπάρχουν δυο κράτη; Στο ένα μάλιστα από τα δυο κράτη, για να μη χάσουν οι Τουρκοκύπριοι την εξουσία, οι Ελληνοκύπριοι θα έχουν καθεστώς φιλοξενούμενου αλλοδαπού με ολιγότερα δικαιώματα από αυτά που έχουν σε μιαν άλλη ευρωπαϊκή χώρα. Διότι, στις προ ημερών δημοτικές εκλογές του Βελγίου, καμιά ποσόστωση δεν υπήρχε για την ψήφο των λοιπών, πέραν των Βέλγων, πολιτών της ΕΕ.

Εκ περιτροπής και υποκρισία

Αυτά είναι μερικά στοιχεία, που προκύπτουν από τα έγγραφα που έχει δώσει ο Πρόεδρος στο Εθνικό και συνιστούν τμήμα του κεκτημένου των συνομιλιών. Φανταστείτε, εάν δοθεί και η εκ περιτροπής Προεδρία τι πολιτειακό σύστημα θα εγκαθιδρυθεί. Η εκ περιτροπής Προεδρία αποτελεί διχοτόμηση της εκτελεστικής εξουσίας, της μίας διεθνούς προσωπικότητας και διεθνούς εκπροσώπησης. Επί τη βάσει των ανωτέρω έχουμε τεμαχισμό της κυριαρχίας στα τρία και εγκλωβισμό στα θέματα υψηλής πολιτικής, που αφορά στους τομείς της εξωτερικής πολιτικής και άμυνας, στα ισότιμου καθεστώτος συνιστώντα κράτη.

Αυτή η μορφή χαλαρής ομοσπονδίας, κατά τους μεν ή ακόμη και συνομοσπονδίας κατά τους δε, συζητείτο ώς τώρα. Είναι το λεγόμενο κεκτημένο των συνομιλιών. Άρα η επικοινωνιακή θέση του Προέδρου περί χαλαρής ομοσπονδίας δεν είναι κάτι νέο. Συνιστά προσέγγιση που θέλει να δικαιολογήσει νέες υποχωρήσεις, διότι έχουν καταρρεύσει οι συνομιλίες και διότι δεν υπάρχει σχέδιο Β. Οι υποχωρήσεις είναι η φόρμουλα για να αναστηθούν οι συνομιλίες. Όσο, δε, για την αντιπολίτευση, οποία υποκρισία. 

Ήταν όλοι στο Εθνικό Συμβούλιο και όλοι γνώριζαν είτε με τον έναν είτε με τον άλλον τρόπο τι συζητείτο στο Κυπριακό, χωρίς, όμως, να εμφανίσουν συγκροτημένη εναλλακτική στρατηγική πρόταση. Περιορίστηκαν στον προεκλογικό απορριπτισμό. Βεβαίως, εφόσον η Τουρκία γίνεται πιο επιθετική και αδιάλλακτη, τα περί χαλαρής ομοσπονδίας παραπέμπουν στο εξής: Το νέο λάθος χείριστο του προηγούμενου.
Γιάννος Χαραλαμπίδης*
Δρ Διεθνών Σχέσεων
Πηγή: www.sigmalive.com

Tuesday, October 30, 2018

Ο «μικρός Μόλτκε» της Ελλάδας και το Έπος του ’40

Γράφει ο Γιάννος Χαραλαμπίδης*

Η 28η Οκτωβρίου του 1940 σηματοδοτεί ένα ακόμη Έπος των Ελλήνων, το οποίο είναι διδακτικό και πάντα επίκαιρο για λόγους αρχών, στρατηγικής, διπλωματίας και ηγεσίας. Η 28η Οκτωβρίου θα ήταν δυνατό να ίσχυε και σήμερα. Υπάρχουν, μάλιστα, παραλληλισμοί. Και τότε και σήμερα το έθνος ήταν κάτω από απειλή. Τότε, κάτω από την απειλή της φασιστικής Ιταλίας και σήμερα, κάτω από την κατοχή και την απειλή της φασιστικής Τουρκίας.
Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου
Ερώτημα: Ήταν το Έπος του ’40 τυχαίο; Όχι, βέβαια. Και εξηγούμε. Η Ελλάς διέθετε μεν έναν δικτάτορα, τον Ιωάννη Μεταξά, οποίος, όμως, ήταν ευφυής ηγέτης και άριστος στρατιωτικός. Ενδεχομένως, να ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος στην κατάλληλη ιστορική στιγμή. Αποδείχθηκε, δε, πατριώτης. Ο Μεταξάς ανήλθε στην εξουσία όταν αυτή τού εδόθη αρχικώς από τον Βασιλιά Γεώργιο Β΄ με τη σύμφωνο γνώμη των Βενιζελικών και των Βασιλικών, στις 27 Απριλίου του 1936, μετά τον θάνατο του Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Δεμερτζή στις 13 Απριλίου του ίδιου έτους. Στις 4 Αυγούστου, με τη σύμφωνο γνώμη του Βασιλιά και με πρόσχημα την επιβολή της τάξεως, κατήργησε σημαντικά άρθρα του Συντάγματος και εφάρμοσε δικτατορία. Για χάρη της ιστορίας, θα πρέπει να επισημανθούν τα εξής:

Πρώτον, μόνο οι κομμουνιστές και ο Γ. Παπανδρέου διαφώνησαν εντός της Βουλής για την παραχώρηση της Πρωθυπουργίας στον Ι. Μεταξά (241ψήφοι υπέρ, 16 εναντίον και 4 αποχές). Η ίδια η Βουλή στις 17 Απριλίου διέκοψε τις εργασίες της και εξουσιοδότησε τον Μεταξά να κυβερνά με νομοθετικά διατάγματα. Ο γράφων είναι αντίθετος με οποιαδήποτε μορφή ολοκληρωτισμού. Πρέπει, συνεπώς, να τονίσουμε τα ακόλουθα για προβληματισμό: Πρώτον, η 4η Αυγούστου δεν ήρθε από το πουθενά. Ήταν αποτέλεσμα της κακής λειτουργίας της δημοκρατίας, η οποία απειλείτο την εποχή εκείνη με δυο ολοκληρωτικά μοντέλα. Αυτό του κομμουνισμού και εκείνο του Εθνικοσοσιαλισμού (Ναζισμού). Διαφθορά, σκάνδαλα, ανικανότητα, ανευθυνότητα και άλλα, καθώς και η αδυναμία να εξευρεθούν αποτελεσματικές λύσεις στα προβλήματα του λαού, οδηγούσαν, όπως και σήμερα, κακώς λέμε εμείς, στην αμφισβήτηση της δημοκρατίας και σε ακραία ρεύματα. Για ό,τι συνέβαινε και για ό,τι συμβαίνει, δεν ευθύνεται η δημοκρατία, αλλά αυτοί που αναλαμβάνουν να την υπηρετήσουν και τελικά την στρεβλώνουν και την ευτελίζουν.

Δεύτερον, η 4η Αυγούστου επιδίωξε να δώσει όραμα που αποτυπωνόταν στον Τρίτο Ελληνικό Πολιτισμό. Είναι γενικώς παραδεκτό ότι, η δικτατορία του Μεταξά, ήταν διαφορετική από εκείνην του Χίτλερ και του Μουσολίνι. Στεκόμαστε, μεταξύ άλλων, στο εξής: Είχε μεν αντικομμουνιστικό και εθνικιστικό χαρακτήρα, αλλά δεν έπασχε από αντισημιτισμό. Το αντίθετο, σε όλες τις πολιτισμικές εκδηλώσεις οι Εβραίοι συμμετείχαν ελεύθερα. Είχε όμως υιοθετήσει την πλύση εγκεφάλου, από τα σχολεία και δη μέσω της ΕΟΝ, κάτι ανάλογο με εκείνο που γινόταν στα εθνικοσοσιαλιστικά και στα κομμουνιστικά καθεστώτα. Τον δε κομμουνισμό τον είχε κτυπήσει σε τρία επίπεδα: Α. Με τη φιλολαϊκή, φιλεργατική και φιλαγροτική πολιτική του. Μεταξύ άλλων, είχε εφαρμόσει τις συλλογικές συμβάσεις εργασίες, είχε ρυθμίσει τα εργατικά χρέη το 1937 και είχε προχωρήσει στην αγροτική ανάπτυξη, ενώ άνοιξαν επί ημερών του 576 εργοστάσια. Β. Δεν συμμάχησε ποτέ με καμιά εθνικοσοσιαλιστική χώρα και τόσο η ρητορική όσο κι η πολιτική του δεν διαπνέονταν από ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα. Γ. Με τις εξορίες, των οποίων, κατά τραγική σύμπτωση, ήταν και αυτός θύμα των Βενιζελικών, όταν είχε σταλεί στην Κορσική. Δ. Με τις Μυστικές του Υπηρεσίες, τις οποίες χρησιμοποιούσε στη βάση του κομμουνιστικού μοντέλου. Ενεργούσε κατά τρόπο προβοκατόρικο. Δεν γνωρίζουμε ποιανού είναι η πατρότητα μιας τέτοιας μορφής δράσης. Ξέρουμε, όμως, ότι το ΚΚΕ κατήγγειλε τον Άρη Βελουχιώτη για προδοσία και ότι ο Ζαχαριάδης πέθανε αβοήθητος και τιμωρημένος στον «κομμουνιστικό παράδεισο της Σιβηρίας». Ο πρώτος αντικομμουνιστής ήταν ο Ε. Βενιζέλος, ο οποίος εισηγήθηκε και ψήφισε τον νόμο 4229 του 1929 «Περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών». Ο νόμος αυτός έμεινε γνωστός ως ιδιώνυμο, που σημαίνει ιδιαίτερες ποινές επί του συγκεκριμένου εγκλήματος σε σχέση με τα γενικά εγκλήματα στα οποία αυτό υπήγετο.
Εθνικοσοσιαλισμός Vs Ελληνισμός
Πάμε λοιπόν στο στρατιωτικό, διπλωματικό και προπαρασκευαστικό σκέλος του έπους. Και επί τούτου τονίζουμε τα εξής:


1. Ο Μεταξάς ήταν άριστος αξιωματικός. Λέγεται ότι ήταν ο καλύτερος ξένος φοιτητής που πέρασε από την Πολεμική Ακαδημία του Βερολίνου, όπου οι συμφοιτητές του τον αποκαλούσαν «μικρό Μόλτκε». Κάτι ήξεραν και τον αποκαλούσαν έτσι. Διότι, ο Μόλτκε ήταν ο πλέον γνωστός Γερμανός στρατάρχης στα τέλη του 19ου αιώνα, δάσκαλος της στρατιωτικής τέχνης, καινοτόμος, μορφή για την εποχή του, ηγέτης και αρχιτέκτονας της νίκης του Γαλλοπρωσικού Πολέμου (1870-71) σε ηλικία 70 ετών. Όπως και ο Μεταξάς στα 69 με 70 του χρόνια νίκησε τους Ιταλούς. Ήταν Βασιλόφρων και μαζί με τον Βίκτωρα Δούσμανη διετέλεσε επιτελής του Βασιλέως Κωνσταντίνου, όταν ο Ελληνικός Στρατός κατήγαγε τις μεγάλες νίκες των Βαλκανικών Πολέμων. Ήταν, μάλιστα, εξ αυτών που είχαν υποστηρίξει προς τον τότε διάδοχο και αρχιστράτηγο Κωνσταντίνο ότι είχε δίκαιο ο Βενιζέλος και ότι θα έπρεπε να κινηθούν ταχέως προς Θεσσαλονίκη και όχι προς Μοναστήρι, λόγω της βουλγαρικής προέλασης. Μαζί με τον Δούσμανη είχαν διαπραγματευτεί την άνευ όρων παράδοση της Θεσσαλονίκης, ενώ θα πρέπει να τονιστεί ότι είχε προβλέψει το μάταιο της εκστρατείας στη Μικρά Ασία και, ως εκ τούτου, είχε αρνηθεί να αναλάβει την αρχιστρατηγία της Στρατιάς Μικράς Ασίας στις 25 Μαρτίου του 1921, όταν του το είχαν προτείνει οι Νικόλαος Θεοτόκης, Υπουργός των Στρατιωτικών, και Δημήτρης Γούναρης, Πρωθυπουργός.

2. Ο Μεταξάς είχε οπλίσει την κοινωνία με ηθικό και ελληνικές αξίες πηγάζουσες από την ιστορία και τον πολιτισμό. Τα στοιχεία αυτά, ακόμη και αν, κατά κάποιους, που ενδεχομένως έχουν δίκαιο, καλλιεργούνταν κατά τρόπο ακραίο, ήταν στην ουσία χρήσιμα για την αντίσταση και την πολεμική αναμέτρηση που θα επέρχετο. Εδώ είναι που οι αξίες του Ελληνισμού και δη η αγάπη προς την ελευθερία και την αξιοπρέπεια, καθώς και η τιμή, υπερίσχυσαν κάθε άλλης πολιτικής ιδεολογίας. Υπέταξαν τη δικτατορία. Στη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, ο Μεταξάς, όταν κλήθηκε από την ιστορία να πάρει θέση, είπε όχι στην ατίμωση και στην υποταγή, εκφράζοντας τη γνήσια βούληση του ελληνικού λαού. Δηλαδή, μπροστά στον εθνικοσοσιαλισμό ως ιδεολογία υπερίσχυσε η ιδεολογία του Ελληνισμού.

3. Μεταξύ εθνικοσοσιαλισμού και Ελληνισμού ο Μεταξάς επέλεξε τον Ελληνισμό. Δεν γνωρίζουμε τι θα έπρατταν εκείνη την εποχή οι κομμουνιστές, εάν στη θέση του Μουσολίνι ήταν ο Στάλιν. Ο λαός, δεν αμφιβάλλουμε. Η ηγεσία όμως... Γι’ αυτήν (της τότε εποχής) άλλα έχει δείξει η ιστορία. Άλλωστε, στο ημερολόγιό του, ο Μεταξάς, αναφέρει μωρούς όσους πιστεύουν στον εθνικοσοσιαλισμό του Μουσολίνι και στον Ναζισμό του Χίτλερ. Ο ίδιος πίστευε στο δικό του εθνικιστικό όραμα.

Ο Μεταξάς ήθελε την ουδετερότητα και την αποφυγή εμπλοκής της Ελλάδας στον πόλεμο, διότι γνώριζε τις καταστροφικές συνέπειες. Και είχε δείξει φοβερή διπλωματική ικανότητα. Δεν έδωσε ποτέ αφορμή στην Ιταλία να εισβάλει στην Ελλάδα. Ακόμη και στον τορπιλισμό της Έλλης προσποιήθηκε ότι δεν γνώριζε τον ένοχο. Προφανώς, ήθελε να κερδίσει ακόμη λίγο χρόνο. Είχε, μάλιστα, μυστική συνάντηση με τον Γερμανό πρέσβη στην Αθήνα, για να εξετάσει κατά πόσον ο Χίτλερ θα μπορούσε να παρέμβει. Η απάντηση από το Βερολίνο ήταν ότι η Ελλάδα στη νέα τάξη πραγμάτων θα έπρεπε να αποδεχθεί την απώλεια της Θεσπρωτίας, την οποία οι Αλβανοί ως σήμερα ονομάζουν Τσαμουριά, καθώς και κομμάτι της Μακεδονίας, για να έχουν πρόσβαση οι Βούλγαροι στη θάλασσα.

(Ερώτημα: Ανάλογα δεν μας λένε σήμερα στο Κυπριακό οι Τούρκοι φασίστες;). Πάντως, ο Βασιλιάς Γεώργιος Β΄ ήταν φίλαγγλος. Συνεπώς, η στροφή προς τον Άξονα, ακόμη και αν την ήθελε ο Μεταξάς, δεν θα ήταν εύκολη υπόθεση. Βεβαίως, ο Μεταξάς, ως στρατηγιστής, γνώριζε καλά ότι η θάλασσα ήταν ένα από τα κύρια κλειδιά της νίκης. Και εκεί υπερείχε η Βρετανία. Άρα, ήξερε να διαβάζει ορθά το γεωπολιτικό παιγνίδι. Ακόμη και στην εποχή μας, οι ΗΠΑ παραμένουν κυρίαρχες στο παγκόσμιο σύστημα όχι μόνο λόγω της συμβατικής και της πυρηνικής τους υπεροχής, αλλά γιατί με τους 12 στόλους τους και τους συμμάχους τους ελέγχουν όλες τις θαλάσσιες οδούς και έχουν περικυκλωμένη τη λεγόμενη «καρδιά της Γης» και δη τη Ρωσία.


Προπαρασκευή πολέμου
Ο Μεταξάς όχι μόνο είχε ορθή γεωπολιτική αντίληψη περί του ρόλου της ναυτικής βρετανικής δύναμης στον πόλεμο, αλλά είχε προετοιμάσει την Ελλάδα για τον πόλεμο. Αναφέρουμε ενδεικτικά τα εξής: 
Πρώτον, από το 1938 προχωρούσε σε μεγάλης κλίμακας στρατιωτικές ασκήσεις στην Ήπειρο και στη Μακεδονία. Είχε οργανώσει την περιοχή για αντιμετώπιση εισβολής από το βουλγαρικό έδαφος φτιάχνοντας τη γραμμή Μεταξά, με τα γνωστά οχηρά, όπου τα βρήκαν μπαστούνια οι Γερμανοί κατά την επίθεσή τους σε βάρος της Ελλάδας τον Απρίλιο του ’41. Δεύτερον, είχε ενισχύσει με οχυρώσεις την Ήπειρο και όλες τις πιθανές διαβάσεις.
Για τον σκοπό αυτό και για την κατασκευή των έργων είχε εμπλέξει τον τοπικό πληθυσμό, ο οποίος ήταν έτοιμος για τον πόλεμο, όπως και ολόκληρη η ελληνική κοινωνία. 
Τρίτον, είχε επιλέξει εξαιρετικούς αξιωματικούς, όπως π.χ. τον στρατηγικό Χαράλαμπο Κατσιμήτρο, ο οποίος ήταν εμπειροπόλεμος και διοικητής της 8ης Μεραρχίας, η οποία είχε δεχθεί τον κύριο όγκο της ιταλικής επίθεσης. Η 8η Μεραρχία, όπως και άλλες δυνάμεις στην Ήπειρο, είχαν τις εξής αποστολές: Α) Να αμυνθούν μέχρις εσχάτων. Β) Να καθυστερήσουν τον εχθρό. Γ). 
Να συμπτυχθούν έπειτα από 48 ώρες στην κύρια γραμμή άμυνας, να αποτρέψουν κατάληψη της Ηπείρου και προέλαση του εχθρού προς τη Μακεδονία, διότι, εάν συνέβαινε κάτι τέτοιο, θα απεκόπτετο η Ελλάδα στα δύο. Το επόμενο στάδιο της επιτυχούς άμυνας ήταν η αντεπίθεση, για να εκδιωχθεί ο εχθρός από το ελληνικό έδαφος. 
Τέταρτον, είχε προχωρήσει σε μερική μυστική επιστράτευση, που αφορούσε κυρίως την 8η Μεραρχία. Δόθηκαν, δηλαδή, φύλλα πορείας διά χειρός προτού ξεσπάει ο πόλεμος. 

Οι πληροφορίες του Μεταξά από την ελληνική πρεσβεία στη Ρώμη ήταν ότι η επίθεση θα πραγματοποιείτο μεταξύ 25ης και 28ης Οκτωβρίου. Πέμπτον, παρά τα πενιχρά οικονομικά μέσα, ο Μεταξάς είχε εξοπλίσει την Ελλάδα με 128 νέα πολεμικά αεροσκάφη και με δύο νέα πολεμικά πλοία, το «Βασιλιάς Γεώργιος» και το «Βασίλισσα Όλγα». Ατυχώς, μια αγορά τελευταίας γενιάς πολυβόλων και πυρομαχικών, που είχε παραγγελθεί στη Βελγική FN, κατασχέθηκε από τους Γερμανούς, μέσα στα τρένα, όταν έρχονταν στην Ελλάδα. 
Έκτον, είχε προετοιμάσει την κοινωνία για τον πόλεμο και η κοινωνία ήταν έτοιμη να θυσιάσει τα παιδιά της για την πατρίδα και την ελευθερία ως το υπέρτατο αγαθό και αξία του δυτικού πολιτισμού, που γεννήθηκε στην Ελλάδα. Η θυσία ήταν επιβεβλημένη, διότι η αναλογία ήταν 1 προς 5. 
Όμως οι Έλληνες ήταν ενωμένοι και πίστευαν στη νίκη. Και πέτυχαν. Μάλιστα, όταν ο Μουσολίνι τα έκανε θάλασσα ή καλύτερα όταν οι Έλληνες τον κέρδισαν, ο Χίτλερ έγινε έξαλλος, διότι θεωρούσε αχρείαστο τον πόλεμο κατά της Ελλάδας, αφού οι προτεραιότητές του ήταν αλλού. Τον είχε χαρακτηρίσει «ανόητο πόλεμο». Ήταν, πάντως, η πρώτη ήττα του Άξονα που έσπευσε να ξεπλύνει ο Χίτλερ, ο οποίος καθυστέρησε ως προς τα σχέδιά του με τη Σοβιετική Ένωση. Τη θέληση των λαών να πολεμήσουν εναντίον των εισβολέων που ήταν στρατιωτικά υπέρτεροι την είδαμε και στο Βιετνάμ, και το 2006 στον Λίβανο και αλλού. Η ετοιμότητα ενός έθνους να υπερασπιστεί την πατρίδα του με κάθε κόστος είναι βασικός συντελεστής ισχύος. Το έζησαν οι πατεράδες και οι παππούδες μας με την ΕΟΚΑ. Οι απαγχονισμοί και η αφαίρεση της ζωής ως τιμωρητικό κατασταλτικό μέτρο επιβληθέν από τους Βρετανούς, απέτυχε. Διότι, για τους Έλληνες, για την εθνική ιδεολογία του Ελληνισμού και της δημοκρατίας, το ανώτατο αγαθό είναι η ελευθερία.

Το πολιτικό μπόι και ο… Κανελλόπουλος
Οι σημερινές ηγεσίες τίποτε δεν έχουν πράξει από αυτά τα οποία έχει πράξει ο δικτάτορας Ι. Μεταξάς, για να αντιμετωπιστεί ο τουρκικός φασισμός. Εμείς δεν λέμε να εφαρμόσουν δικτατορία. Για όνομα του Θεού! Εμείς λέμε να υιοθετήσουν τους κανόνες της αποτροπής και να σταματήσουν να υποσκάπτουν τη δημοκρατία με τη διαφθορά, τις κλεψιές, τα ρουσφέτια, τους τυφλούς κομματικούς στρατούς και τις ανοχύρωτες πολιτείες με την ψευδαίσθηση ότι θα γλιτώσουμε, έτσι, από την τουρκική απειλή. Στο τέλος, βέβαια, βλέπουμε καθημερινά σε τι αδιέξοδα μάς οδηγούν. Στον αυξημένο κίνδυνο θερμού επεισοδίου και σε έγγραφα, όπως αυτά που δόθηκαν την περασμένη Τρίτη στο Εθνικό, τα οποία δημιουργούν συνθήκες νομιμοποίησης των τετελεσμένων της εισβολής μέσα από τον διοικητικό, γεωγραφικό και πληθυσμιακό διαχωρισμό της Κύπρου, που έχει πηγή του την εισβολή και την κατοχή. Τι τιμούμε, λοιπόν, σήμερα; Το Όχι στον φασισμό αλλά και το Έπος της Αλβανίας, που δεν ήταν τυχαίο. Είχε και λαό και ιδεολογία και ηγέτη. Πόσο πολιτικό και ιστορικό μπόι έχουν οι σημερινοί ηγέτες για να αρνούνται, κάποιοι, τιμή στον βραχύσωμο μεν, αλλά υψηλής στρατηγικής αντίληψης και αξιοπρέπειας, Ι. Μεταξά; Πώς να τιμήσουν το Έπος του ’40 αυτοί, οι οποίοι υπέστειλαν τη σημαία από τα Ίμια, αυτοί που εγκαταλείπουν την Κύπρο, που παραδίδουν τη Μακεδονία και υποχωρούν ασύντακτα στις συνομιλίες για το Κυπριακό προσφέροντας εδάφη, εξουσίες, κυριαρχίες και, φυσικά, αέρα; 
Πώς να τιμήσουν το Όχι αυτοί που χλευάζουν τις αξίες, που εμφανίζονται δήθεν ρεαλιστές ξερόλες, αλλά δεν έχουν διαβάσει Θουκυδίδη, και ονοματίζουν την υποταγή ως εθνικό συμφέρον, το οποίο, όμως, για να περάσει από την ουτοπία στον ρεαλισμό, πρέπει να προσκυνήσουν τον τουρκικό φασισμό και ρατσισμό; Με τι θράσος θα τιμήσουν σήμερα το Έπος του ’40 και την αξιοπρέπεια που έδωσε ο Μεταξάς με το Όχι και την οποία υπέγραψε με το αίμα του το έθνος των Ελλήνων στο όνομα μιας και μόνο ιδεολογίας, που έχει ως λάβαρά της τις αρχές της δημοκρατίας, της αξιοπρέπειας, της τιμής, της φιλοπατρίας, του φιλότιμου, της αυταπάρνησης, της λεβεντιάς και της θυσίας; Αυτή η ιδεολογία είναι η ιδεολογία του Ελληνισμού. Την οποία ο Μεταξάς, παρότι δικτάτορας, σεβάστηκε και τίμησε. Και δεν εξευτελίστηκε όπως ο στρατάρχης Πετέν με την Κυβέρνηση του Βισύ. 

Δεν προχώρησε σε κανένα συμβιβασμό. Όταν διάβασε το ιταλικό τελεσίγραφο, είπε κοφτά: «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο»! Και ο Εμανουέλε Κράτσι ψέλλισε: «Μα, εξοχότατε... Είναι απαραίτητο;». Επειδή ο Μεταξάς διάβασε Θουκυδίδη, δεν είχε τα διλήμματα των Μηλίων, και, ως εκ τούτου, απάντησε: «Είναι απαραίτητο!». 

Όπως είπε ο πολιτικός και φιλόσοφος, Παναγιώτης Κανελλόπουλος, τον οποίο είχε εξορίσει ο Μεταξάς και είχε συλλάβει η Χούντα, καθότι Πρωθυπουργός την 21η Απριλίου του ’67: Κανείς δεν μπορεί να αφαιρέσει από τον Μεταξά το Όχι. 
Και αν, πρόσθεσε, έλεγε ναι και περνούσαν οι Ιταλοί, ο λαός θα άρχιζε αντίσταση. 
Όμως, τόνισε, εάν δεν έλεγε ο Μεταξάς το Όχι, δεν θα είχαμε το Έπος του ’40...


Γιάννος Χαραλαμπίδης*
Δρ Διεθνών Σχέσεων
Πηγή: www.sigmalive.com

Monday, October 8, 2018

Πανδαισία Ιριδισμών, Έμυς Τζωάννου

Παρουσία ποιητικής συλλογής
Έμυς Τζωάννου (Facebook)