Αδολεσχία και Αδόλεσχοι

Κώστας Ν. Χατζηκωστής Αδολεσχία και Αδόλεσχοι

Ο Θεόφραστος έδωσε τον κάτωθι ορισμό: «Αδολεσχία εστί διήγησις λόγων μακρών και απρόβλεπτων». Είναι, δηλαδή, η ροπή να λέγει κανείς πολλά και απερίσκεπτα. Είναι η ροπή προς πληθωρικές κενολόγες ρητορικές. Ασυνάρτητες πολυλογίες. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτήν τη λέξη τη χρησιμοποίησαν οι Αρχαίοι Έλληνες και την… τιμούν οι Νεοέλληνες σε απόδειξη της γνήσιας καταγωγής τους. Την τιμούν με φανατική ορμή. Είναι… θεσμικός τρόπος συμπεριφοράς. Είναι βασικό μέρος του σερνόμενου σημερινού ελλαδικού πολιτικού πολιτισμού.

Όταν κανείς στρέφει την προσοχή του προς την πολιτική και κοινωνικο-οικονομική ζωή της Ελλάδος (και της Κύπρου), συναντά μεγαλοπρεπή την Αδολεσχία. Τα πολιτικά κόμματα και τα στελέχη τους αλλάζουν γραμμή και θέσεις ανάλογα με τα συμφέροντα και τους παίκτες τους. Ανάλογα με τις σκοπιμότητες που εξυπηρετούν. Άλλα λέγουν οι βουλευτές στις ιδιωτικές συναντήσεις, άλλα στη Βουλή, άλλα στο κόμμα. Η φθορά και διαφθορά λόγων και έργων κοσμούν δραστηριότητές τους. Διακηρύττουν την ανάγκη επικράτησης ήθους και αξιών και αρχών και ποδοπατούν τις διακηρύξεις τους. Επιπολαιότητα, ψηφολαγνεία, ανευθυνότητα, ωφελιμισμός χαρακτηρίζουν (με λίγες εξαιρέσεις) τους πολιτικούς ηγέτες (και όχι μόνο).

Το εργαλείο για την ανευθυνολογία και τη φτηνολογία είναι η Αδολεσχία. Είναι τα πολλά λόγια για κάλυψη της κωφότητας και ανεπάρκειας. Ο Πυθαγόρας έλεγε: «Μη εν πολλοίς ολίγα λέγε, αλλ’ εν ολίγοις πολλά». Μη λέγεις λίγα με πολλά, αλλά πολλά με λίγα. Όπως ακριβώς και ο νεώτερος πραγματιστικός αφορισμός «δεν έχω χρόνο να σου γράψω λιγότερα». Τα λίγα θέλουν σκέψη. Και η σκέψη είναι το θεμέλιο της σοβαρότητος, της υπευθυνότητος, της αξιοπρέπειας στον λόγο και στη γραφή. Στη Βουλή των Ελλήνων (και της Κύπρου), έπρεπε να γραφτούν πινακίδες με χρυσές επιγραφές των πιο πάνω. Να κοσμούν το Βουλευτήριο. Να θυμίζουν, να υποβάλλουν και να επιβάλλουν τους χρυσούς αυτούς κανόνες.

Ο Ιπποκράτης αξίωσε διπλή αμοιβή όταν ένας φλύαρος ζήτησε να γίνει μαθητής του. Τη μια αμοιβή για να μάθει να μιλά και την άλλη για να μάθει να σιωπά. Όπως επιτυχώς έχει γραφτεί, οι από καθέδρας και από μπαλκονιών και από μικροφώνων Αδόλεσχοι, τους τελευταίους καιρούς δεν ανευθυνολογούν απλώς. Όσα λέγουν, συνθέτουν συσσωρευμένη φθορά των θεσμών. Και παράγουν διαφθορά στην κοινωνική, την πολιτική και την πολιτισμική ζωή.

Ειδικότερα π.χ. τι μας έλεγαν οι εδώ διάφοροι ηγέτες πριν από την οικονομική κρίση; Μας έλεγαν ότι η Κύπρος οικονομικά σκίζει. Τι μας έλεγαν για το τραπεζικό μας σύστημα άλλοι ηγέτες; Μας διαβεβαίωναν ότι οι Κυπριακές Τράπεζες, που δεν τις χωρούσε η Κύπρος, υψιπετούν και στο εξωτερικό. Τι μας έλεγαν για τον Συνεργατισμό; Μας έλεγαν ότι είναι ιδιάζουσας οικονομικής υγείας και ότι θα έμπαινε και στο Χρηματιστήριο. Αν όλα αυτά τα απερίσκεπτα και ανεύθυνα λόγια δεν είναι διαφθορά, τι είναι; Και μετά την κρίση; Συνεχίζονται οι ανεύθυνες πολυλογίες…

Το Κυπριακό; Είναι πρώτο σε μαρτύριο. «Έρχεται λύση. Σε λίγους μήνες, είναι λυμένο το Κυπριακό». Οι Πρόεδροι έλεγαν ότι θέλουν την Προεδρία για να επιτύχουν (επειδή ξέρουν πώς!), λύση, εκεί όπου οι προκάτοχοί τους δεν ήξεραν και απέτυχαν... Λόγια, αυταπάτες, πλάνες, ρητορικές, λαϊκισμοί, ανευθυνόλογες Αδολεσχίες. Έτσι παράχθηκαν, έτσι συσσωρεύονται, έτσι κυριαρχούν η φθορά και η διαφθορά σε μια πολυβασανισμένη Κυπριακή, όχι πλέον αθώα, Κοινωνία…

Ο Πρόεδρος Αναστασιάδης μπορεί να αλλάξει κατεύθυνση; Να μπει σε πορεία εξωτερικής και εσωτερικής αναγέννησης; Έχει τη βούληση; Μαζί του θα είναι ο Λαός, παρ’ όλα τα οποιαδήποτε λάθη του. Μέχρι σήμερα οι Λαοί συγχωρούν, αλλά και τιμωρούν. Εδώ και 60 χρόνια «Ανεξάρτητης» ζωής, ο Κυπριακός Ελληνισμός καταστρέφεται από τις αποφάσεις των ηγετών του. Ηγετών οι οποίοι, όμως, ακόμα υμνούνται και δοξάζονται. Ας προσέξει ο Αναστασιάδης να μη μαζέψει και επωμισθεί, στο τέλος, όλες τις δόξες όλων των προκατόχων του. 

Κώστας Ν. Χατζηκωστής
Εφημερία «Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ» 27.1.2019
Ο Κώστας Ν. Χατζηκωστής είναι αρθρογράφος, συγγραφέας και εκδότης της εφημερίδας "Σημερινή". Είναι επίσης πρόεδρος του Συγκροτήματος “ΔΙΑΣ”  

Περί ρητόρων, Μάριου Πλωρίτη

Του Μάριου Πλωρίτη

* Ποιοι είναι καλύτεροι, πιο άξιοι ρήτορες, ποιοι (πρέπει να) πείθουν περισσότερο τους ακροατές;

ΜΕΑ culpa! Στο άρθρο μου της 25.1 («Τέλος στον εμφύλιο πόλεμο!») ελεεινολογούσα την «προεκλογική υστερική ρητορεία» που μας βομβαρδίζει ακατάσχετα από τα τηλεοπτικά παράθυρα. Πρέπει να ομολογήσω, όμως, πως αυτός ο... αφορισμός περιείχε μιαν αδικία (όπως παρατηρεί ένας αναγνώστης-«παλαιός εκπαιδευτικός»): Είναι πραγματικά άδικο να φορτώνεις στη ρητορεία - στη ρητορική, σωστότερα - όσα εκπέμπονται από τα - και τεκταίνονται στα φινιστρίνια της μικρής οθόνης. Επειδή, εκεί, ούτε λόγος υπάρχει, ούτε αντίλογος, ούτε διάλογος, αλλά ένας ορυμαγδός από ανθρώπους που, αντί να συζητούν, κραυγάζουν όλοι μαζί, σε τέτοιο σημείο ώστε όχι μόνο δεν μπορείς να καταλάβεις τι υποστηρίζει ο καθένας αλλά ούτε καν ν' ακούσεις τι λένε οι ομαδόν ωρυόμενοι.

Αυτή, όμως, η βαρβαρική οχλαγωγία μόνο ρητορεία δεν μπορεί να ονομαστεί. Ολοι ξέρουμε πως ρητορική είναι η τέχνη να πείθεις τους άλλους. Να τους πείθεις με τον λόγο, με επιχειρήματα και αποδείξεις πως οι απόψεις σου είναι σωστές και να τους κάνεις να τις παραδεχτούν κι εκείνοι. Τι επιχειρήματα, όμως, και τι αποδείξεις (αν υπάρχουν) μπορεί να εισπράξει, να «προσλάβει» ο δύσμοιρος τηλεθεατής-ακροατής, πώς και από τι να πεισθεί, όταν το μόνο που φτάνει στ' αυτιά του είναι μια χλαλοή από φωνασκίες και υλακές - και υβρεολόγια, συχνά;

Οι αρχαίοι Ελληνες εκτιμούσαν τόσο την Πειθώ με τον λόγο, ώστε την είχαν θεοποιήσει και της είχαν αφιερώσει ναούς στην Αθήνα, στην Κόρινθο και αλλού. Σήμερα, έχουμε θεσμοποιήσει τον λασποπόλεμο του ά-λογου λόγου και τη Βαβέλ της ακατανοησίας - και της ανοησίας, φυσικά.

Δεν φταίει, λοιπόν, γι' αυτές τις οικτρότητες η ρητορική αλλά εκείνοι που κάνουν κακή χρήση της, «οι μη χρώμενοι ορθώς», όπως έλεγε ο μεγάλος σοφιστής και ρητοροδιδάσκαλος Γοργίας1. Στη δική μας, τωρινή, πανίδα, μάλιστα, ούτε καν κακή χρήση, κατάχρηση της ρητορικής γίνεται, αλλά η τέχνη αυτή καταδικάζεται σε πλήρη αχρηστία από το νταβατούρι του ομαδικού ξελαρυγγιάσματος...

ΑΛΛΑ πέρα απ' αυτή την αξιοθρήνητη κακοποίηση, υπάρχει το βασικό ερώτημα: όταν χρησιμοποιείται, κατά κάποιον τρόπο, η ρητορική - σε λόγους από μπαλκόνια, σε τηλεοπτικές ομιλίες κλπ. - ποιος είναι καλύτερος, πιο άξιος ρήτορας, ποιος πείθει περισσότερο τους ακροατές; Ακριβέστερα: ποιος πρέπει να πείθει περισσότερο; Αυτός που διαθέτει μεγαλύτερη ευγλωττία κι ευφράδεια, αυτός που ξέρει να γίνεται ευχάριστος στα πλήθη, να τα ενθουσιάζει, να τα παρασύρει, να τα φανατίζει ακόμα; Τέτοιου είδους ρήτορες αφθονούν από καταβολής λόγου - με ακραία περίπτωση, και κατάπτωση, τους δημαγωγούς και λαοπλάνους, παλαιούς και νεότερους. Αυτούς που, με την «αχρεία ευγλωττία» τους, με την «αλαζονεία της γλώσσας» τους, «κανακεύουν τον λαό, τον χαϊδολογούν, τον κολακεύουν, τον σέρνουν απ' τη μύτη, τον εξαπατούν», και αποδείχνονται «οι χειρότεροι εχθροί του», αφού με την «αναισχυντία» τους οδηγούν στη διαφθορά και, ουσιαστικά, στην αναίρεση (την «μεταβολή») της δημοκρατίας2.

'H αντίθετα, είναι πιο άξιος ρήτορας αυτός που - έστω κι αν έχει λιγότερη «ρητορική δεινότητα» - λέει τα αληθέστερα και χρησιμότερα για το σύνολο και για τα άτομα, έστω κι αν είναι δυσάρεστα; H απάντηση στο «δίλημμα» είναι αυτονόητη:

«Οσοι σας λένε ό,τι επιθυμείτε, εύκολα μπορούν να σας εξαπατήσουν - τα ευχάριστα λόγια σκοτίζουν την κρίση σας και δεν σας αφήνουν να ξεχωρίσετε το καλύτερο -, ενώ δεν κινδυνεύετε να πάθετε κάτι τέτοιο από εκείνους που δεν σας συμβουλεύουν για να σας ευχαριστήσουν· γιατί αυτοί έναν τρόπο έχουν για να σας πείσουν: να σας δείξουν τι συμφέρει πραγματικά στην πολιτεία», έλεγε ο Ισοκράτης στους Αθηναίους. Και ακόμα:

«Σπουδαιότεροι και βαθύτεροι είναι (οι λόγοι) που αναζητούν την αλήθεια παρά εκείνοι που προσπαθούν να στρεβλώσουν τη σκέψη των ακροατών, καθώς και οι λόγοι που κατακρίνουν τα λάθη και νουθετούν παρά όσοι θέλουν να ευχαριστήσουν και να διασκεδάσουν»3.

ΑΥΤΟΙ οι «ωμοί» ρήτορες κατέχουν την «κυριότερη αρετή του λεκτικού, τη σαφήνεια», διαθέτουν παρρησία, «τόλμη και γνώση» και, έτσι, «το σωστό στη σωστή ώρα και λένε και αποσιωπούν και κάνουν και παραλείπουν» («το δέον εν τω δέοντι και λέγειν και σιγάν και ποιείν και εάν»)4.

Δεν είναι, λοιπόν, οι «ωραίοι» και ευάρεστοι λόγοι το μέτρο της ρητορικής αξίας. Αλλά η ειλικρίνεια, η σύνεση, το ήθος του ρήτορα («Κυριωτάτην έχει πίστιν το ήθος»)5.

Και αυτό, βέβαια, απόκειται στη γνώση και την κρίση των ακροατών, στην ικανότητά τους να ξεχωρίζουν την ήρα από το στάρι, και το κριθάρι από το κουτόχορτο...
Μάριος Πλωρίτης

1. Πλάτων, Γοργίας, 457α. - 2. Ευριπίδης, Μήδεια, 586. Αριστοφάνης, Ιππής, 424. Ισοκράτης, Περί ειρήνης, MA'. Αριστοτέλης, Πολιτικά, E, 31, 1304β, 2. - 3. Ισοκράτης, Περί ειρήνης, B'-Γ' και Παναθηναϊκός, 271. - 4. Αριστοτέλης, Ρητορική, Γ, 2, 1, 1404β, 1 και Γοργίας, Ολυμπικός, απ. 7 και Επιτάφιος, απ. 6. - 5. Αριστοτέλης, Ρητορική, A, 2, 1356α, 13. 

Το ΒΗΜΑ 15/02/2004